सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

छान्दोग्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Chandogya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished978 पृष्ठ

९४६ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८

९४६ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८

संस्कृत भाष्यहिन्दी अनुवाद
स्वहृदये हार्दे ब्रह्मणि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्योपसंहृत्येन्द्रियग्रहणात्कर्माणि च संन्यस्याहिंसन् हिंसां परपीड़ामकुर्वन् सर्वभूतानि स्थावरजङ्गमानि भूतान्यपीडयन्नित्यर्थः ।हृदयमें यानी हृदयस्थ ब्रह्ममें सम्पूर्ण इन्द्रियोंको स्थापित—उपसंहृत कर और इन्द्रियनिग्रहद्वारा कर्मोंका संन्यास कर ‘अहिंसन्’—हिंसा अर्थात् परपीड़ा न करता हुआ यानी स्थावर-जंगम समस्त प्राणियोंको पीडित न करता हुआ ।
भिक्षानिमित्तमटनादिनापि परपीड़ा स्यादित्यत आह—भिक्षाके लिये किये हुए भ्रमणादिसे भी परपीड़ा ( हिंसा ) हो सकती है, इसलिये श्रुति कहती है—‘अन्यत्र तीर्थेभ्यः’ ।
अन्यत्र तीर्थेभ्यः । तीर्थं नाम शास्त्रानुज्ञाविषयस्ततोऽन्यत्रेत्यर्थः।जो शास्त्राज्ञाका विषय है उसे ‘तीर्थ’ कहते हैं, अतः तात्पर्य यह है कि उसके सिवा अन्यत्र हिंसा न करता हुआ ।
सर्वाश्रमिणां चैतत् समानम् । तीर्थेभ्योऽन्यत्राहिंसैवेत्यन्ये वर्णयन्ति । कुटुम्ब एवैतत्सर्वं कुर्वन्स खल्वधिकृतो यावदायुषं यावज्जीवमेवं यथोक्तेन प्रकारेणैव वर्तयन् ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते देहान्ते । न च पुनरावर्तते शरीर-यह नियम सभी आश्रमोंके लिये समान है । कुछ अन्य विद्वान् लोग तो ऐसा कहते हैं कि तीर्थोंके सिवा और सब जगह अहिंसाका ही विधान है । अपने कुटुम्बमें ही यह सब करता हुआ वह अधिकारी पुरुष आयुपर्यन्त अर्थात् यावज्जीवन उपर्युक्त प्रकारसे ही बर्तता हुआ देहान्त होनेपर ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है, और फिर शरीर ग्रहण करनेके लिये नहीं लौटता; क्योंकि

खण्ड १५ ] शाङ्करभाष्यार्थ ९५७


| ग्रहणाय; पुनरावृत्तेः प्राप्तायाः प्रतिषेधात् । अर्चिरादिना मार्गेण कार्यब्रह्मलोकमभिसम्पद्य यावद्ब्रह्मलोकस्थितिस्तावत्तत्रैव तिष्ठति प्राक्ततो नावर्तत इत्यर्थः । द्विरभ्यास उपनिषद्विद्यापरिसमाप्त्यर्थः ॥ १ ॥ | पुनरावृत्तिकी प्राप्तिका प्रतिषेध किया गया है । तात्पर्य यह है कि अर्चिरादि मार्गसे कार्यब्रह्मके लोकको प्राप्त हो जबतक ब्रह्मलोककी स्थिति रहती है तबतक वह वहीं रहता है, उसका नाश होनेसे पूर्व वह वहाँसे नहीं लौटता ।☸ 'न च पुनरावर्तते, न च पुनरावर्तते' यह द्विरुक्ति उपनिषद्विद्याकी समाप्ति सूचित करनेके लिये है ॥ १ ॥ |


इतिच्छान्दोग्योपनिषद्यष्टमाध्याये पञ्चदश-खण्डभाष्यं सम्पूर्णम् ॥ १५ ॥


इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
॥ छान्दोग्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥


☸ यहाँ यह शंका होती है कि क्या ब्रह्मलोकके नाश होनेके बाद वह लौटता है ? तो इसका उत्तर है नहीं, वह ब्रह्ममें विलीन हो जाता है, क्योंकि ब्रह्मलोकके नाश होनेके बाद तो कोई लोक ही नहीं रह जाता है।

(इस पृष्ठ पर केवल मध्य में एक पुष्प-अलंकरण / सज्जा-चिह्न अंकित है; शेष पाठ पृष्ठ के पीछे से झलकता हुआ (bleed-through) प्रतीत होता है।)


<div align="center">

❦ ꕥ ❦

</div>

श्रीहरिः

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका


मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अग्निहिंङ्कारो वायुः२२०१२०२
अग्निष्टे पादं वक्तेति४६१३८९
अजा हिङ्कारोऽवयः२१८११९९
अतो यान्यन्यानि१३५६९
अत्र यजमानः परस्तादायुषः२२४६२३७
,, ,,२२४१०२३९
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियम्५१२२५४७
,, ,,५१४२५५२
,, ,,५१५२५५३
,, ,,५१६२५५५
,, ,,५१७२५५७
अथ खलु य उद्गीथः१५१८३
,, ,,१५५८७
अथ खलु व्यानमेवोद्गीथम्१३३६७
अथ खलूद्गीथाक्षराणि१३६७०
अथ खल्वमुमादित्यम्२९११७३
अथ खल्वात्मसंमितमति०२१०११८१
अथ खल्वाशीः१३८७३
अथ खल्वेतयर्चा पच्छः५२७४९८
अथ जुहोति नमः२२४१४२४०
अथ जुहोति नमो वायवे२२४९२३८
अथ जुहोति नमोऽग्नये२२४५२३६
अथ तत ऊर्ध्वः३१११२७२
अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ५२६४६७
अथ य आत्मा स सेतुः८४१८३६
अथ य इमे ग्रामे५१०३५०९

( ९५० )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अथ य एतदेवम्५२४२५७०
अथ य एतदेवं विद्वान्१७७१०३
अथ य एष सम्प्रसादः८३४८३१
अथ य एषोऽन्तराक्षिणि१७५१००
अथ यच्चतुर्थममृतम्३९१२६८
अथ यत्तदजायत३१९३३४८
अथ यत्तपो दानम्३१७४३३१
अथ यत्तृतीयममृतम्३८१२६४
अथ यत्पञ्चमममृतम्३१०१२७०
अथ यत्प्रथमास्तमिते२९८१७९
अथ यत्प्रथमोदिते२९३१७५
अथ यत्रैतत्पुरुषः६८५६५४
अथ यत्रैतदबलिमानम्८६४८६०
अथ यत्रैतदस्माच्छरीराद्८६५८६१
अथ यत्रैतदाकाशम्८१२४९३१
अथ यत्रोपाकृते४१६४४३२
अथ यत्सङ्गववेलायाम्२९४१७६
अथ यत्सम्प्रति मध्यन्दिने२९५१७७
अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते८५२८४३
अथ यदतः परो दिवः३१३७२९८
अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते८५३८४४
अथ यदवोचं भुवः३१५६३२१
अथ यदवोचं भूः३१५५३२०
अथ यदवोचं स्वः३१५७३२१
अथ यदश्नाति३१७२३३०
अथ यदास्य वाङ्मनसि६१५२६९५
अथ यदि गन्धमाल्यलोककामः८२६८२३
अथ यदि गीतवादित्रलोककामः८२८८२३
अथ यदि तस्याकर्ता६१६२७००
अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे८११८०५
अथ यदि भ्रातृलोककामः८२३८२२
अथ यदि महज्जिगमिषेद्५२४४६४

( ९५१ )

मंत्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठं
अथ यदि मातृलोककामः....८२२८२२
अथ यदि यजुष्टो रिष्येत्....४१७५४३६
अथ यदि सखिलोककामः....८२५८२३
अथ यदि सामतो रिष्येत्....४१७६४३७
अथ यदि स्त्रीलोककामः....८२९८२४
अथ यदि स्वसृलोककामः...८२४८२२
अथ यदु चैवाहिश्चोल्ब्यम्...४१५५४२३
अथ यदूर्ध्वं मध्यन्दिनात्...२९६१७८
अथ यदूर्ध्वमपराह्नात्...२९७१७९
अथ यदेतदक्षणः शुक्लम्...१७४९९
अथ यदेतदादित्यस्य...१६५९२
अथ यदेवैतदादित्यस्य....१६६९३
अथ यद्द्वितीयममृतम्....३७१२६२
अथ यद्धसति...३१७३३३१
अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते....८५१८४२
अथ यद्यन्नपानलोककामः....८२७८२३
अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्त०....७१५३७७१
अथ यद्येनमूष्मसूपाल्भेत...२२२४२१२
अथ या एता हृदयस्य....८६१८५४
अथ यां चतुर्थीम्...५२२१५६७
अथ यां तृतीयाम्....५२११५६६
अथ यां द्वितीयाम्....५२०१५६५
अथ यां पञ्चमीम्....५२३१५६८
अथ यानि चतुश्चत्वारिँशत्...३१६३३२६
अथ यान्यष्टाचत्वारिँशत्...३१६५३२७
अथ ये चास्येह....८३२८२७
अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयः...३२१२४९
अथ येऽस्य प्रत्यञ्चः...३३१२५१
अथ येऽस्योदञ्चः....३४१२५२
अथ येऽस्योर्ध्वा रश्मयः....३५१२५५
अथ यो वेदेदं मन्वानीति....८१२५९३३
अथ योऽस्य दक्षिणः....३१३२२९१

( १५२ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०पृष्ठ
अथ योऽस्य प्रत्यङ् सुषिः...३१३३२९३
अथ योऽस्योदङ् सुषिः...३१३४२९४
अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः....३१३५२९५
अथ सप्तविधस्य वाचि...२८११७०
अथ ह हँसा निशायाम्....४१२३५४
अथ ह चक्षुरुद्गीथम्....१२४५२
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्....५११२४५१
अथ ह प्राणा अहँश्रेयसि....५१६४४६
अथ ह मन उद्गीथम्....१२६५३
अथ ह य एतानेवम्...५१०१०५३५
अथ ह य एवायं मुख्यः....१२७५४
अथ ह वाचमुद्गीथम्....१२३५२
अथ ह शौनकं च...४३५३७२
अथ ह श्रोत्रमुद्गीथम्....१२५५३
अथ हाग्नयः समूदिरे...४१०४४०३
अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव....८९१८८७
अथ हैनँ गार्हपत्यः....४१११४०९
अथ हैनँ प्रतिहर्तोपससाद....१११८१३६
अथ हैनँ प्रस्तोतोपससाद....१११४१३३
अथ हैनँ यजमान उवाच....१११११३१
अथ हैनँ वागुवाच...५११३४५२
अथ हैनँ श्रोत्रमुवाच...५११४४५२
अथ हैनमन्वाहार्यपचनः....४१२१४१२
अथ हैनमाहवनीयः...४१३१४१४
अथ हैनमुद्गातोपससाद....१११६१३५
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद...४५१३८६
अथ होवाच जनशाँर्कराक्ष्य....५१५१५५३
अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विम्....५१६१५५५
अथ होवाच सत्ययज्ञम्...५१३१५४९
अथ होवाचेन्द्रद्युम्नम्...५१४१५५१
अथ होवाचोद्दालकम्...५१७१५५७
अथात आत्मादेश एव....७२५२७९४

( ९५३ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अथातः शौव उद्गीथः...११२११३८
अथाधिदैवतं य एवासौ...१३१६४
अथाध्यात्मं प्राणो वाव....४३३३७१
अथाध्यात्मं य एवायम्....१५३८५
अथाध्यात्मं वागेवक्प्राणः....१७१९८
अथानु किमनुशिष्टः....५३४४७५
अथानेनैव ये चैतस्मात्....१७८१०४
अथावृत्तेषु यौर्हिङ्कारः...२२२१५७
अथैतयोः पथोर्न कतरेण....५१०८५३१
अथोताप्याहुः....२१३१५२
अधीहि भगव इति....७११७१२
अनिरुक्तस्त्रयोदशः...११३३१४७
अन्तरिक्षमेवग्वायुः....१६२९१
अन्तरिक्षोदरः कोशः....३१५१३१७
अन्नं वाव बलाद्भूयः....७९१७४९
अन्नमयँ॒ हि सोम्य...६५४६२६
,, ,,...६६५६३१
अन्नमशितं त्रेधा विधीयते....६५१६२३
अन्नमिति होवाच....१११९१३६
अन्यतरामेव वर्तनीम्....४१६३४३०
अपां का गतिरित्यसौ....१८५१११
अपाँ॒ सोम्य पीयमानानाम्....६६३६३०
अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति....५२१२५६६
अभिमन्थति स हिङ्कारः...२१२११८९
अभ्रं भूत्वा मेघो भवति...५१०६५२१
अभ्राणि संप्लवन्ते....२१५११९४
अमृतत्वं देवेभ्यः....२२२२२१०
अयं वाव लोकः....११३११४४
अयं वाव स योऽयमन्तः....३१२८२८५
अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदये....३१२९२८५
अरिष्टं कोशम्....३१५३३२०
अशनापिपासे मे सोम्य....६८३६४८

( ९५४ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्८१२२९२२
असौ वा आदित्यः३११२४३
असौ वाव लोकः५४१४८३
अस्य यदेकाँ शाखां६११२६७२
अस्य लोकस्य का गतिः१९१११७
अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य६१११६७१
आकाशो वाव तेजसः७१२१७५८
आकाशो वै नाम८१४१९३९
आगाता ह वै कामानाम्१२१४६३
आत्मानमन्तत उपसृत्य१३१२७६
आदिप्रत्नस्य रेतसः३१७७३३५
आदित्य इति होवाच१११७१३५
आदित्य ऊकारः११३२१४५
आदित्यमथ वैश्वदेवम्२२४१३२४०
आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः३१९१३४४
आदिरिति द्व्यक्षरम्२१०२१८३
आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते६५२६२४
आपयिता ह वै कामानाम्११७४०
आपो वावान्नाद्भूयस्यः७१०१७५२
आप्नोति हादित्यस्य२१०६१८६
आशा वाव स्मराद्भूयसी७१४१७६४
इति तु पञ्चमायामाहुतावापः५९१४९६
इदं वाव तज्ज्येष्ठाय३११५२७६
इदमिति ह प्रतिजज्ञे४१४३४१७
इमाः सोम्य नद्यः६१०१६६८
इयमेवर्गग्निः१६१८९
उदशराव आत्मानमवेक्ष्य८८१८७६
उदाने तृप्यति त्वक्तृप्यति५२३२५६८
उद्गीथ इति त्र्यक्षरम्२१०३१८३
उद्गच्छति तन्निधनम्२३२१६०
उद्दालको हारुणिः६८१६४१
उच्चन्निङ्कार उदितः२१४११९२

( ५५५ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
उपकोसलो ह वै४१०१४००
उपमन्त्रयते स हिङ्कारः२१३११९१
ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि७१२७१३
ऋतुषु पञ्चविधम्२५११६३
एकविँशत्यादित्यम्२१०५१८५
एतँ संयद्वाम इत्याचक्षते४१५२४२२
एतद्ध स्म वै तद्विद्वाँसः६४५६१९
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह३१६७३२८
एतमु एवाहमभ्यगासिषम्१५२८४
,, ,,१५४८६
एतमृग्वेद मभ्यतपँस्तस्याभि०३१३२४४
एतेषां मे देहीति११०३१२४
एवं यथाश्मानमाखणमृत्वा१२८५६
एवँ सोम्य ते षोडशानाम्६७६६३७
एवमेव खलु सोम्य६६२६२९
,, ,,६११३६७४
एवमेव खलु सोम्येमाः६१०२६६९
एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच११०१११३०
एवमैवैष मघवन्निति८९३८९२
,, ,,८११३९०३
एवमैवैष सम्प्रसादः८१२३९२४
एवमेवोद्गातारमुवाच११०१०१३०
एवमेषां लोकानामासाम्४१७८४३८
एष उ एव भामनीरेष हि४१५४४२३
एष उ एव वामनीरेष हि४१५३४२२
एष तु वा अतिवदति७१६१७७४
एष म आत्मान्तर्हृदये३१४३३११
एष वै यजमानस्य२२४१५२४०
एष ह वा उदक्प्रवणः४१७९४३९
एष ह वै यज्ञो योऽयम्४१६१४२८
एषां भूतानां पृथिवी रसः११२३३
ओ ३ मदा ३ मो ३ पिबा०११२५१४२

( ९५६ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत१४११७७
,, ,,१११३१
औपमन्यव कं त्वम्५१२१५४५
कं ते काममागायानीत्येषः१७९१५४
कतमा कतमर्क्कतमत्११४३५
कल्पन्ते हास्मा ऋतवः२५२१६४
कल्पन्ते हास्मै२२३१५८
का साम्नो गतिरिति१८४१०९
कुतस्तु खलु६२२५८८
क्व तर्हि यजमानस्य२२४२२३४
गायत्री वा इदँ सर्वम्३१२१२७९
गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते७२४२७९१
चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः३१८५३४२
चक्षुरेवर्गात्मा१७२९८
चक्षुर्होवाचकाम५१९४४९
चित्तं वाव सङ्कल्पाद्भूयः७५१७३४
जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः४११३५२
तं चेदेतस्मिन्वयसि३१६२३२५
,, ,,३१६४३२६
,, ,,३१६६३२७
तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदम्८१४८११
त चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्८१२८०७
तं जायोवाच ततः४१०२४०१
तं जायोवाच हन्त११०७१२७
तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद४८२३९४
तँ हँ स उपनिपत्याभ्युवाद४७२३९२
तँ ह चिरं वसेत्याशा०५३७४७९
तँ ह प्रवाहणः१८८११५
तँ ह शिलकः१८६११२
तँ हाङ्गिरा उद्गीथम्१२१०५९
तँ हाभ्युवाद रैक्वेदम४२४३६६
तँ हैतमतिधन्वा१९३११९