किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

द्वादशः सर्गः २५३

तमुदीरितारुणजटांशुमधिगुणशरासनं जनाः ।
रुद्रमनुदितललाटदृशं ददृशुर्मिमन्थिषुमिवासुरीः पुरीः ॥ १४ ॥

मल्लि०—तमिति । उदीरिता उद्गता अरुणाः जटानामंशवो यस्य । तमधिगुणमधिज्यं शरासनं यस्य । तमर्जुनम् । जनाः सिद्धगणाः । आसुरोरसुरसंबन्धिनीः पुरोः मिमन्थिषुं मथितुमिच्छुम् । मथेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । तथा, अनुदितानुत्पन्ना ललाटे दृक् यस्य तं साक्षात्त्रिपुरविजयोद्यतमभालाक्षं रुद्रमिव ददृशुः । अत्राभालाक्षस्य रुद्रस्यासम्भवात्स्वतः सिद्धोपमानासिद्धेनैयमुपमा, किंतूत्प्रेक्षा । सा चाभालाक्षमप्युपमानादुपमेयस्य न्यूनत्वकथनादन्वयव्यतिरेकेणोच्छीवितेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः । उपमां तु व्यज्यत इत्यलंकारेणालंकारध्वनिः ॥ १४ ॥

हिन्दी—जटाओंकी लाल किरणोंसे युक्त और धनुपर प्रत्यञ्चाको चढ़ाये हुए उन (अर्जुन) को सिद्धगणोंने असुरोंकी पुरियोंके मथनकी इच्छा करनेवाले ललाटमें अग्निरूप नेत्रसे रहित शिवजीके समान देखा ॥ १४ ॥

मरुतां पतिः स्विद्बहिमांशुरुत पृथुशिखः शिखी तपः ।
तप्तुमसुकरमुपक्रमते, न जनोऽयमित्यवयये स तापसैः ॥ १५ ॥

मल्लि०—मरुतामिति । मरुतां पतिः स्वित् देवेन्द्रो वा । अहिमांशुरुत सूर्यो वा । पृथुशिखो महाज्वालः शिखी पावको वा । असुकरं दुष्करं तपस्तप्तुमुपक्रमते । अयं जनः पुरुषः कश्चित्प्राकृतो न, इति सोऽर्जुनः । तापसैस्तपस्विभिः । 'अण् च' इति मत्वर्थीयोऽण्प्रत्ययः । अवययेऽवगतः । यातेरवपूर्वात्कर्मणि लिट् । अत्रेन्द्रादिकं धर्ममारोप्य जनत्वापवादात्साम्यमारोप्यापह्नुवालंकारः । सामान्यलक्षणं तु—'निषिद्धविषये साम्यारोपो हापह्नवः' इति ॥ १५ ॥

हिन्दी—ये क्या देवराज इन्द्र हैं, अथवा सूर्य हैं, या विशाल ज्वालाओंसे युक्त अग्निदेव दुष्कर तपस्या करनेके लिए उपक्रम कर रहे हैं, ये सामान्य पुरुष नहीं हैं, तपस्वियोंने उनको इस प्रकार गौर किया ॥ १५ ॥

न ददाह भूरुहवनानि हरितनयधाम दुर्गम् ।
न स्म नयति परिशोषमपः सुसहं बभूव न च सिद्धतापसैः ॥ १६ ॥

मल्लि०—न ददाहेति । दुर्गम् । व्यापकमित्यर्थः । हरितनयस्य इन्द्रसुतस्यार्जुनस्य धाम तेजो भूरुहवनानि वृक्षषण्डान् न ददाह । अग्निवदिति भावः ।

२५६ | किरातार्जुननीयम्

क्वचित्कोणे स्थितमित्यर्थः । तथापि भुवनातिवर्तिना सर्वलोकातिशायिना । द्योत-
तेजसा । अद्रिभिः पर्वतैर्जलनिधिभिः समुद्रैः जलवाहपथेनाकाशेन च सह वर्तत इति
तथोक्तम् । दिग्भिः सह वर्तत इति सदिक् । उभयत्रापि 'तेन सहेति तुल्ययोगे'
इति बहुव्रीहिः । विश्वमश्नुवानं व्याप्नुवन्तमिव स्थितमित्युत्प्रेक्षा । 'अशूङ् व्याप्तौ'
इति धातोः शानच् ॥ २१ ॥

हिन्दी— महर्षियोंने ऊँची हिमालय पर्वतकी चोटीपर विद्यमान समस्त लोकोंका अतिक्रमण करनेवाले तेजसे पर्वत, समुद्र आकाश और दिशाओंसे युक्त विश्वको व्याप्त करते हुए-से (शिवजीका दर्शन किया) ॥ २१ ॥

अनुजानुमध्यमवसक्तविततवपुषा महाहिना ।
लोकमखिलमिव भूमिभृता रवितेजसामवधिनाधिवेष्टितम् ॥ २२॥

मल्लि०— अनुजान्विति । जान्वोर्मध्येऽनुजानुमध्यम् विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। अवसक्तं लग्नं विततमायतं च वपुर्यस्य तेन महाहिना । अवसक्थिकाबन्ध-भूतेनेत्यर्थः । अधिवेष्टितम्, अत एव रवितेजसामवधिना पर्यन्तभूतेन भूमिभृता लोकालोकाचलेनाधिवेष्टितम् । अखिलं लोकमिव स्थितमित्युपमा । 'असूर्यम्पश्यस्तमसो भागो लोकालोकाचलः' इत्यागमः ॥ २२ ॥

हिन्दी— महर्षियोंने घुटनोंके बीचमें लगे हुए विस्तृत शरीरवाले विशाल सर्पसे परिवेष्टित अतएव सूर्यतेजके पर्यन्तमें हुए लोकालोक पर्वतसे परिवेष्टित समस्त लोकके समान (शिवजीका दर्शन किया) ॥ २२ ॥

परिणाहिना तुहिनराशिविशदमुपवीतसूत्रताम् ।
नीतमुरगमनुरञ्जयता शितिना गलेन विलसन्मरीचिना ॥ २३॥

मल्लि०— परिणाहिनेति । पुनश्च, तुहिनराशिवत् विशदं शुभ्रम्, उपवीत-सूत्रतां यज्ञोपवीतत्वं नीतं प्रापितम् उरगं शेषाहिम् । अनुरञ्जयता स्वगुणोपरक्तं कुर्वता । श्यामीकुर्वतेत्यर्थः । परिणाहिना विशालेन विलसन्मरीचिना प्रसृतकिरणेन शितिना नीलेन गलेन कण्ठेनोपलक्षितम् । 'कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायाम्' इत्यमरः। अत्रोरगस्य स्वधवलिमत्यागेनान्यजन्यनीलिमग्रहणातद्गुणालङ्कारः—'तद्गुणः स्वगुण-त्यागादन्योत्कृष्टगुणग्रहः' इति लक्षणात् ॥ २३ ॥

हिन्दी-- महर्षियोंने हिमराशिके समान शुक्ल, यज्ञोपवीतके समान बनाये गये शेषनागको अपने गुणसे युक्त (श्यामवर्णवाला) करते हुए विशाल और

द्वादशः सर्गः । २५७

फैली हुई किरणोंसे युक्त नीलवर्णवाले कण्ठसे उपलक्षित ( शिवजीका दर्शन किया ) ॥ २३ ॥

प्लुतमालतीसितकपालकुमुदमवरुद्धमूर्धजस् ।
शेषमिव सुरसरित्पयसां शिरसा विसारि शशिधाम बिभ्रतम् ॥ २४ ॥

**मल्लि०—**प्लुतेति । पुनश्च, मालती जातीकुसुमम् । 'सुमना मालती जातिः' इति 'पूष्ने जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गा ब्रोहयः फले' । इति चामरः । तद्वत् सितं यत् कपालमेव कुमुदं तत् प्लुतमाप्लुतं येन तत्तथोक्तम् । अवरुद्धमूर्धजं व्याप्तशिरोरुहम् । अत एव सुरसरित्पयसां शेषमिव निर्यातावशिष्टं गाङ्गमम्म इव । स्थितमित्यर्थः । उत्प्रेक्षालङ्कारः । विसारि विसृत्वरं शशिधाम चन्द्रतेजः शिरसा बिभ्रतम् । पुरुषं ददृशुरिति पूर्वेण संबन्धः ॥ २४ ॥

**हिन्दी—**चमेलीके फूलके समान सफेद कपालरूप कुमुदको व्याप्त करनेवाले, केशोंको व्याप्त करनेवाले अत एव गङ्गाजलके अवशिष्ट भागके समान स्थित फैले हुए चन्द्रप्रकाशको शिरसे धारण करते हुए (शिवजीका दर्शन किया) ॥२४॥

मुनयस्ततोऽभिमुखमेत्य नयनविनिमेषनोदिताः ।
पाण्डुतनयतपसा जनितं जगतामशमं भृशमाचचक्षिरे ॥ २५ ॥

**मल्लि०—**मुनय इति । ततो दर्शनानन्तरं मुनयोऽभिमुखमेत्य । शिवस्येति शेषः । नयनविनिमेषेण नेत्रसंज्ञया नोदिताः प्रेरिताः सन्तः पाण्डुतनयस्यार्जुनस्य तपसा जनितं तत्पूर्वोक्तं जगतामशमं असुखम् । दुःखमित्यर्थः । 'शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः । भृशं सम्यक् । आचचक्षिरे कथितवन्तः ॥ २५ ॥

**हिन्दी—**मुनिलोग शिवजीका दर्शन पानेके बाद शिवजीके सम्मुख आकर उनके नेत्रोंके इशारेसे प्रेरित होकर अर्जुनकी तपस्यासे उत्पन्न लोकोंके दुःखको अच्छी तरहसे कहने लगे ॥ २५ ॥

'तरसैव कोऽपि भुवनेकपुरुष ! पुरुषस्तपस्यति ।
ज्योतिरमलवपुषोऽपि रवेरभिभूय वृत्र इव भीमविग्रहः ॥ २६ ॥

**मल्लि०—**तरसेति । हे भुवनेकपुरुष ! पुरुषोत्तम ! वृत्रो वृत्रासुर इव भीम-विग्रहः कोऽपि । अविज्ञात इत्यर्थः । पुरुषः । तरसा बलात्कारेणैव । 'तरसी बलरंहसी' इति विश्वः । अमलवपुष उज्ज्वलमूर्ते रवेरपि ज्योतिरभिभूय तपस्यति तपश्चरति । 'कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः इति क्यङ् ॥ २६ ॥

१७ कि०

२५८
किरातार्जुनीयम्

हिन्दी—'हे उत्तम पुरुष ! वृत्राऽसुरके समान भयङ्कर शरीरवाला पुरुष बलात्कारसे ही निर्मल मूर्तिवाले सूर्यके भी तेजको तिरस्कृत कर तपस्या रहा है ॥ २६ ॥

स धनुर्महेषुधि बिभर्ति कवचमसिमुत्तमं जटाः।
वल्कमजिनमिति चित्रमिदंमुनिताविरोधि न च नास्य राजते ॥ २७ ॥

मल्लि०—स इति । किञ्च, स पुरुषो महान्ताविक्षुषी यस्य तत् महेषुधि कवचं वर्म उत्तममसि खड्गं जटा वल्कं चीरम् अजिनं चर्म च बिभर्ति दर्शयति रूपम्, इदं विरुद्धवेषधारणं मुनिताविरोधि मुनित्वप्रतिबन्धकं तथापि, नास्य राजत इति न। किं तु राजत एवेत्यर्थः। चित्रमाश्चर्यम्। सम्भाव्यनिषेधविषयको द्वौ प्रतिषेधौ' इति वामनः ॥ २७ ॥

हिन्दी—वह पुरुष विशाल तरकशोंसे युक्त धनु, कवच, उत्तम तलवार, जटा, वल्कल और मृगचर्मको धारण करता है। तथाऽपि मुनित्वका विरोधी इसका वेष शोभित नहीं हो रहा है, यह बात नहीं है। यह आश्चर्य है ॥ २७ ॥

चलनेऽवनिश्चलति तस्य करणनियमे सदिङ्मुखम्।
स्तम्भमनुभवति शान्तमरुद्ग्रहतारकागणयुतं नभस्तलम् ॥ २८ ॥

मल्लि०—चलन इति। किञ्च, तस्य पुंसः चलनेऽवनिः पृथिवी चलति तथा, करणनियमे समाधिनेन्द्रियनिरोधे सति । 'करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि' । इत्यमरः । शान्तैः स्तिमितैर्मरुतां वायूनां ग्रहाणां सूर्यादीनां तारकाणां नक्षत्राणां च गणैर्युतं नभस्तलं व्योम सदिङ्मुखं दिक्सहितं स्तम्भं निश्चलत्वम् अनुभवतीत्यर्थः। अतो विश्वातिशायिनी तस्य शक्तिरुपलक्ष्यत इति भावः ॥ २८ ॥

हिन्दी—उस पुरुषके चलनेपर भूमि कम्पित होती है, समाधिसे इन्द्रियोंका निरोध करनेपर वायु, ग्रह और तारा इनके शान्त गणोंसे युक्त आकाशमण्डल दिशाओंके साथ निश्चलताका अनुभव कर रहा है ॥ २८ ॥

न चैतदुपेक्ष्यमित्याशयेनाह—
स तदोजसा विजितसारममरदितिजोपसंहितम्।
विश्वमिदमपिदधाति पुरा किमिवास्ति यन्न तपसामदुष्करम् ॥ २९ ॥

मल्लि०—स इति। स पुमान्। ओजसा विजितसारं निरस्तसत्त्वम्। अमरदितिजोपसंहितं सुरासुरसहितं तदिदं विश्वं पुराऽपिदधाति। अपिधास्यतीत्यर्थः।

द्वादशः सर्गः २५९

शीघ्रमेव हरिष्यतीति भावः । 'निकटागामिके पुरा' इत्यमरः । 'यावत्पुरा-
निपातयोर्लट्' इति भविष्यदर्थे लट् । तथा हि—यत् कर्म तपसामदुष्करं तत्किमि-
वास्ति । न किञ्चित्तेन दुष्करमस्तीत्यर्थः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तर-
न्यासः ॥ २९ ॥

हिन्दी—वह पुरुष जीते गये सारवाले देवताओं और दैत्योंसे युक्त इस संसार
को शीघ्र तिरोहित कर डालेगा, क्योंकि जो कर्म तपस्यासे दुष्कर है वह कर्म क्या
है ? ( कुछ भी नहीं ) ॥ २९ ॥

न चैतदन्यफलकं तप इत्याह—
विजिगोषते यदि जगन्ति युगपदय संजिहीर्षति ।
प्राप्तुमभवमभिवाञ्छति वा वयमस्य नो विषहितुं क्षमा रुजः ॥ ३० ॥

मल्लि०—विजिगीषत इति । स पुरुषो जगन्ति भुवनानि युगपद्विजिगोषते
यदि विजेतुमिच्छति वा । 'पूर्ववत्सनः' इत्यात्मनेपदम् । अथ युगपत् संजिहीर्षति
संहर्तुमिच्छति वा । अभवमपवर्गं प्राप्तुमभिवाञ्छति वा, न विद्मो वयमिति शेषः ।
किन्तु वयमप्यस्य रुजस्तेजांसि विषहितुं सोढुम् । 'तोषमह्लुम्रुष्वरिखः' इति
विकल्पादिडागमः । नो क्षमा न शक्ताः । केचित् रुजः कान्तितानि विषयितुमवधार-
यितुम्' इति व्याचक्षते, तत्र सहेरवधारणार्थत्वं विचार्यम् ॥ ३० ॥

हिन्दी—वह तपस्वी लोकोंको एकबार ही जीतना चाहता है या एकबार ही
संहार करना चाहता है अथवा मोक्ष पाना चाहता है । हमलोग इसके तेजको
सहनेमें असमर्थ हैं ॥ ३० ॥

किमुपेक्षसे कथय नाथ ! न तव विदितं न किंचन ।
त्रातुमलमभयदाऽर्हसि नस्त्वयि मा स्म शासति भवत्पराभवः ॥ ३१ ॥

मल्लि०—किमिति । हे नाथ ! किमर्थमुपेक्षसे ? कथय । त्वमिति शेषः । तव
न विदितम् । त्वयाऽज्ञायमानमित्यर्थः । 'क्तस्य च वर्तमाने' इति षष्ठी । न किंचन
किमपि न । हे अभयद ! नोऽस्मान् अलं त्रातुमर्हसि । त्वयि शासति सति पराभवो
मा स्म भवत् मा भूत् । 'स्मोत्तरे लङ् च' इति लङ् ॥ ३१ ॥

हिन्दी—हे नाथ ! आप क्यों उपेक्षा कर रहे हैं? कहिए । आपसे अविदित
कुछ भी नहीं है । हे अभय देनेवाले भगवन् ! आप हमलोगोंकी रक्षा करनेको
पूर्णरूपसे योग्य हैं, आपके शासनमें हमलोगोंका मत हो ॥ ३१ ॥

२६० किरातार्जुननीयम्

इति गां विधाय विरतेषु मुनिषु, वचनं समाददे।
भिन्नजलधिजलनादगुरु ध्वनयन्दिशां विवरमन्धकान्तकः॥ ३२॥

मल्लि०—इतीति। इति इत्थं गां वाचं विधाय। अभिधायेत्यर्थः। सामान्यस्य विशेषपर्यवसानात्। मुनिषु विरतेषु तूष्णींभूतेषु सत्सु। अन्धकान्तकः शिवो भिन्नस्योद्वेलस्य जलधेर्जलस्य नादमिव गुरु गम्भीरं यथा दिशां विवरमन्तरालं ध्वनयन् वचनं समाददे स्वीकृतकार। उवाचेत्यर्थः॥ ३२ ॥

**हिन्दी—**ऐसा वचन कहकर मुनियोंके चुप रहनेपर शिवजी उठी हुई तरङ्गोंवाले समुद्रके जलके शब्दके समान गम्भीररूपसे दिशाओंके अन्तरालको ध्वनित करते हुए बोलने लगे॥ ३२ ॥

बदरीतपोवननिवासनिरतमवगात माऽन्यथा।
धातुरुदयनिधने जगतां नरमंशमादिपुरुषस्य गां गतम्॥ ३३॥

मल्लि०—बदरीति। बदरीतपोवने बदरिकाश्रमे निवासनिरतं नित्यनिवासिनं गां गतं भुवमवतीर्णं जगतामुदयनिधने सृष्टिसंहारौ धातुः। तयोः कर्तुरित्यर्थः 'तृन्' इति दधातेस्तृन्प्रत्ययः। अत एव 'न लोके--'त्यादिना कर्मणि षष्ठीप्रतिषेधः। आदिपुरुषस्य विष्णोः। अंशमंशभूतम्। नरम्, नरसंज्ञकमित्यर्थः। यो नारायणसखेति भावः। अन्यथा उक्तवैपरीत्येन, एनं माऽवगात। मनुष्यमात्रं मा जानीतेत्यर्थः। 'इणो गा लुङि' इति गादेशः॥ ३३ ॥

**हिन्दी—**बदरिकाश्रममें निवास करनेवाले, भूतलम अवतीर्ण लोकोंकी सृष्टि और संहार करनेवाले आदि पुरुष (विष्णु) के अंशभूत नरसंज्ञक इसको आपलोग दूसरा (मनुष्यमात्र) मत समझें॥ ३३ ॥

द्विषतः परासिसिषुरेष सकलभुवनाभितापिनः।
क्रान्तकुलिशकरवीर्यबलान्मदुपासनं विहितवान्महत्तपः॥ ३४॥

मल्लि०—द्विषत इति। एष नरः सकलभुवनान्यभितापयन्त्यभीक्ष्णमिति तथोक्तान्। 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' इति णिनिः। क्रान्ते आक्रान्ते कुलिशकरस्येन्द्रस्य वीर्यबले शक्तिसैन्ये यैस्तान् द्विषतः शत्रून् परासिसिषुः परासितुमिच्छुः अस्यतेः सन्नन्तादुप्रत्ययः। मदुपासनं मदाराधनम्। करणे ल्युट्। महत्तपो विहितवान्। अत्र निमित्तं शत्रुक्तय एवेति भावः॥ ३४ ॥

**हिन्दी—**इस (नर) ने समस्त लोकोंको सन्तप्त करनेवाले और इन्द्रकी शक्ति