किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। ६१

भवतो युधिष्ठिरस्येत्यर्थः। वपुः = शरीरम्, यशसा = कीर्त्या, समम् = सह, परम् = अत्यधिकम्, कार्श्यम् = खिन्नत्वम्, परैति = प्राप्नोति ॥३९॥

समासः- 'द्वाभ्यां (जन्मसंस्काराभ्यां) जायन्ते इति द्विजातयः' तेभ्यः शेषमिति द्विजातिशेषं,तेन द्विजातिशेषेण । रमणीयस्य भावो रामणीयकम् । वने भवानि वन्यानि, वन्यानि फलानि वन्यफलानि, तानि अश्नाति इति वन्यफलाशी, तस्य वन्यफलाशिनः॥३९॥

**व्याकरणम्-**उपनीतम् = उप+नी+क्तः। परैति=परि+इण्+लट् ॥३९॥

**वाच्यान्तरम्-**हे नृप! पुरा यद् एतद् (वपुः) द्विजातिशेषेण अन्धसा रामणीयकमुपनीतवत्, तेन वन्यफलाशिनस्ते वपुषा यशसा समं परं कार्श्यं परेयते ॥३९॥

कोषः- 'स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटामिके पुरा' इत्यमरः। 'नृपो भूपोऽवनीशश्च नृपतिर्भूपतिर्मतः' इति कोषः 'दण्डविप्राण्डजा द्विज' इत्यमरः। 'यशःकीर्त्तिः समज्ञा च' इत्यमरः। 'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः' इत्यमरः। 'भिक्षा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री स दीदिवः' इत्यमरः॥३९॥

**सारार्थः-**पूर्वस्मिन् समये यस्त्वं ब्राह्मणगणान् सादरं नवनवव्यञ्जनसामग्रीभिर्भोजयित्वाऽवशेषेण स्वयं भोजनं विधाय शरीरं पोषितवान् स एवाधुना वने वनजकन्दमूलफलानि भुञ्जानः, यथा यशः स्वल्पं कृतवान्, तथैव शरीरमपि क्षीणं कृतवानसि ॥३९॥

**भाषार्थः-**हे राजन् ! पहले जो आप ब्राह्मण तथा अभ्यागतों को खिलाकर बाकी अन्न से अपनी देह को पाल-पोस कर सुन्दर बनाये रहते थे वही आपने आजकल जंगल के फल कन्द-मूल भक्षण करके उस मनोहर देह को दुर्बल बना लिया और उसके साथ ही यश को कम कर चुके हैं ॥३९॥

अनारतं यौ मणिपीठशायिनावराजयद्राजशिरःस्रजां रजः।
निषीदतस्तौ चरणौ वनेषु ते मृगद्विजालूनशिखेषु बर्हिषाम् ॥४०॥

अनारतमिति । अनारतमजस्रं मणिपीठशायिनौ मणिमयपादपीठस्थायिनौ यौचरणौ राजशिरःस्रजां नमन्नृपालमौलिस्रजां रजः परागोऽरञ्जयत्। तौ ते चरणौ, मृगैर्द्विजैश्च तपस्विभिरालूनशिखेषु छिन्नाग्रेषु बर्हिषां कुशानाम् । 'बर्हिः कुशहुताशयोः' इति विश्वः। वनेषु निषीदतस्तिष्ठतः॥४०॥

६२ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

अन्वयः- राजशिरः स्रजां, रजः, अनारतं, मणिपीठशायिनौ, यौ, अरञ्जयत् तौ, ते, चरणौ, मृगद्विजालूनशिखेषु, बर्हिषां, वनेषु निषीदतः॥४०॥

सुधा- राजशिरः स्रजां = प्रणन्महीपमौलिमाल्यानाम्, रजः = परागः (कर्त्ता), अनारतम् = सततम्, मणिपीठशायिनौ = रत्नमयपादपीठस्थायिनौ, यौ = (चरणौ) अरञ्जयत् = रञ्जितवत, तौ = पूर्वशोभितौ, ते = तव, चरणौ = पादौ, मृगद्विजालूनशिखेषु= हरिणविप्रलुञ्चिताग्रेषु, बर्हिषाम् = कुशानाम् वनेषु = विपिनेषु निषीदतः तिष्ठतः॥४०॥

समासः- मणिभिः खचितं पीठं मणिपीठम्, मणिपीठे शायते इति मणिपीठ-शायिनौ । राज्ञां शिरांसि, राजशिरांसि तेषां स्रजो यास्ता राजशिरःस्रजस्तासां राजशिरःस्रजाम् । मृगाश्च द्विजाश्च मृगद्विजास्तैरालुना शिखा येषां ते मृगद्विजालूनशिखेषु ॥३२॥

व्याकरणम्- अरञ्जयत् = रञ्ज्+णिच्+लङ् । निषीदतः=नि+षद्+लट् ॥४०॥

वाच्यान्तरम्- राजशिरःस्रजां रजसा अनारतं यौ मणिपीठशायिनौ, अरज्येताम्, ते चरणाभ्यां मृगद्विजालूनशिखेषु बर्हिषां वनेषु निषद्यते ॥४०॥

कोषः- 'सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। 'रत्नं मणिर्द्वयोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च' इत्यमरः। 'रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः' इत्यमरः। 'पादाग्रं प्रपदं पादः पदडङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः। 'दन्तविप्राण्डजा द्विजाः' इत्यमरः। 'बर्हिः कुशहुताशयोः' इति विश्वः ॥४०॥

सारार्थः- यस्य भवतः पादौ पूर्वं सदैव मणिखचितपादुकास्थायिनौ आसाते, तथा च सततमुपहारदानार्थमागतानां नमन्महीपतिमौलिमाल्यानां धूलिभिरपि भूषितौ चासाते, तावेव तव चरणौ साम्प्रतं हरिण-विप्र-लुञ्चिताग्राणां कुशानां घने वने भ्रमत इत्यहो कष्टावसरः॥४०॥

भाषार्थ- हर समय रत्नजटित पादुकाओं पर रखे हुए आपके पाँव नजराना दने के लिये आये हुए राजाओं के मस्तक की मालाओं के पराग से सुशोभित होते थे, वे ही आजकल हरिण और ब्राह्मणों से नीचे हुए कुशों के वन में चलते हैं ॥४०॥

ननु सर्वप्राणिसाधारण्यामापदि का परिदे परिदेवनेत्यत्राह---

द्विषन्निमित्ता यदियं दशा ततः समूलमुन्मूलयतीव मे मनः।
परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् ॥४१॥