किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १४१

विग्रहः— अलंकृतानि अम्बूनि यस्याः सा = अलंकृताम्बुः । सुरराजस्य योषितः, तासाम् = सुरराजयोषिताम् । कृतम् आनुकूल्यम् यया सा = कृतानुकूल्या, सफलस्य भावः साफल्यम्, प्रसादस्य साफल्यमिति = प्रसादसाफल्यम् ।

अर्थः— श्रिया = शोभया । कमलानि = पङ्कजानि । हसद्भिः = उपहसद्भिः । सस्मितैः = समृदुहासैः । प्रतिमागतैः = प्रतिबिम्बगतैः । मुखैः = आननैः । अलंकृताम्बुः = शोभिताम्बुः । सुरराजयोषिताम् = अप्सरसाम् । कृतानुकूल्या = कृतोपकारा । जाह्नवी = भगीरथी । प्रसादसाफल्यम् = स्वच्छन्दसफलताम्, अवाप = प्राप । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः ।

कोषः— 'प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा' इत्यमरः

हिन्दी— शोभा से कमलदलों का उपहास करते हुए सस्मित एवं जल में प्रतिबिम्बित सुरसुन्दरियों के मुखों से शोभित जलवाली गङ्गा ने, जो कि जल-विहार में सुरसुन्दरियों की अनुकूलता कर रही थी, अपनी जलस्वच्छता का साफल्य प्राप्त किया ॥ ४४ ॥

परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः ।
उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ॥४५॥

अन्वयः— परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः त्रासविलोलदृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाः सुराङ्गनाः सखीजनस्य अपि विलोकनीयताम् उपाययुः ।

विग्रहः— परितः स्फुरद्भिः मीनैः विघट्टिताः ऊरवः यासां ताः = परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः । त्रासेन विलोलाः दृष्टयः यासां ताः = त्रासविलोलदृष्टयः । पाणयः पल्लवाः इव = पाणिपल्लवाः, कम्पिताः पाणिपल्लवाः यासां ताः = कम्पितपाणिपल्लवाः ।

अर्थः— परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः = परितः विवर्तमानमत्स्यविघट्टितजघनाः । त्रासविलोलदृष्टयः = भयचञ्चलनेत्राः । कम्पितपाणिपल्लवाः = कम्पितकरदलाः, सुराङ्गनाः = देवाङ्गनाः । सखीजनस्य आलीजनस्यापि । विलोकनीयताम् = सुदृष्टिगोचरताम् । उपाययुः = अगच्छन् । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः— 'झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः' इत्यमरः ।

हिन्दी— जलविहार करते समय इधर-उधर उछलती हुई मछलियों से जाँघें टकरा जाने पर सुराङ्गनायें डरकर चञ्चलता से देखने लगती थीं और अपने

१० कि०

१४६ | किरातार्जुनीयम्

सुन्दर हाथ झकझोरने लगती थीं। उनका यह कौतुक सखियों तक को मनोरम लगता था, फिर प्रियजनों का तो कहना ही क्या ? ॥ ४५ ॥

भयादिवाश्लिष्य झषाहतेऽम्भसि प्रियं मुदानन्दयति स्म मानिनी ।
अकृत्रिमप्रेमरसाहितेर्मनो हरन्ति रामाः कृतकैरपीहितैः ॥ ४६ ॥

अन्वयः— मानिनी अम्भसि झषाहते भयात् इव मुदा प्रियम् आश्लिष्य आनन्दयति स्म । रामाः अकृत्रिमप्रेमरसाहितैः कृतकैः अपि ईहितैः मनः हरन्ति ।

विग्रहः— अकृत्रिमो यः प्रेमरसस्तेनाहितैः = अकृत्रिमप्रेमरसाहितैः ।

अर्थः— मानिनी = मानं कुर्वती काचित् । अम्भसि = पयसि । झषाहते = मत्स्यताडिते । सति भयात् = भीतेः । इव । मुदा = मोदेन । प्रियम् = प्रियजनम् । आश्लिष्य = आलिङ्ग्य । आनन्दयतिस्म = मोदयतिस्म । रामाः = सुन्दर्यः । अकृत्रिमप्रेमरसाहितैः = अनारोपितप्रेमरसजनितैः । कृतकैः = कृत्रिमैः अपि । ईहितैः = चेष्टितैः । मनः = चित्तम् । हरन्ति = आकर्षन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः । कोषः—'पृथुरोमा झषो मत्स्यः इत्यमरः ।

हिन्दी— कोई मानिनी अप्सरा जल मे झष (मछली) से टकराते ही डरी हुई सी उत्सुकता से अपने प्रियतम से लिपट गई । इस प्रकार प्रियतम के आनन्द की सीमा न रही । रमणियां वास्तविक प्रेम होने पर बनावटी प्रेमचेष्टाओं द्वारा भी मन को मोह लेती हैं ॥ ४६ ॥

तिरोहितान्तानि नितान्तमाकुलैरपां विगाहादलकैः प्रसारिभिः ।
ययुर्वधूनां वदनानि तुल्यतां द्विरेफवृन्दान्तरितैः सरोरुहैः ॥ ४७ ॥

अन्वयः— अपां विगाहात् नितान्तम् आकुलैः प्रसारिभिः अलकैः तिरोहितान्तानि वधूनां वदनानि द्विरेफवृन्दान्तरितैः सरोरुहैः तुल्यतां ययुः ।

विग्रहः— तिरोहिताः अन्ता येषां = तिरोहितान्तानि । द्विरेफाणां वृन्दानि द्विरेफवृन्दानि, तैः अन्तरितानि तैः = द्विरेफवृन्दान्तरितैः ।

अर्थः— अपां = जलानाम् । विगाहात् = निमज्जनात् । नितान्तम् = नितराम् । आकुलैः = व्याकुलैः । प्रसारिभि = आयतैः । अलकैः = केशैः । तिरोहितान्तानि = छन्नप्रान्तानि । वधूनां = देवाङ्गनानाम् । वदनानि = मुखानि । द्विरेफवृन्दान्तरितैः = भ्रमरवृन्दच्छन्नैः । सरोरुहैः = कमलैः । तुल्यताम् = समताम् । ययुः = प्रापुः । अत्रोपमालङ्कारः । कोषः—'आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि' इत्यमरः ।