किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्ग: ] \qquad घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। \qquad २९

होकर नाना प्रकार की दौलतें पैदा करते हैं, अर्थात् किसी काम में उसकी कुछ भी हानि नहीं होती है।

अर्थसम्पदमेवाह—
अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलं तदीयमास्थाननिकेतनाजिरम् ।
नयत्ययुग्मच्छदगन्धिरार्द्रतां भृशं नृपोपायनदन्तिनां मदः ॥ १६ ॥

अनेकेति । अयुग्मच्छदस्य सप्तपर्णपुष्पस्य गन्ध इव गन्धो यस्यासावयुग्मच्छदगन्धिः। 'सप्तम्युपमान' इत्यादिना बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च । 'उपमानाच्च' इति समासान्त इकारः। नृपाणामुपायनान्युपहारभूता ये दन्तिनस्तेषां मदः। 'उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा' इत्यमरः। राज्ञामपत्यानि पुमांसो राजन्याः क्षत्रियाः। 'राजश्वशुराद्यत्' इति यत्प्रत्ययः। राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणादन् । रथाश्चाश्वाश्च रथाश्वम् । सेनाङ्गत्वादेकवद्भावः। अनेकेषां राजन्यानां रथाश्वेन सङ्कुलं व्याप्तं तदीयमास्थाननिकेतनाजिरं सभामण्डपाङ्गनं भृशमत्यर्थमार्द्रतां पङ्किलत्वं नयति । एतेन महासमृद्धिरस्योक्ता । अत एवोदात्तालङ्कारः। तथा चालङ्कारसूत्रम्— ‘समृद्धिमद्वस्तुवर्णनमुदात्तः’ इति ॥१६॥

अन्वयः— अयुग्मच्छदगन्धिः नृपोपायनदन्तिनां, मदः, अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलं, तदीयम्, आस्थाननिकेतनाजिरं, भृशम्, आर्द्रतां, नयति ॥१६॥

सुधा— अयुग्मच्छदगन्धिः = सप्तपर्णपुष्पसुगन्धिः, नृपोपायनदन्तिनाम् = करदभूपोपहारीकृतहस्तिनाम्, मदः = दानवारि, गण्डस्थलनिःसृतजलविशेषः (कर्त्ता)। अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलम् = नानानरपतिवृन्दरथघोटकसङ्कीर्णम्, तदीयम्=दुर्योधनीयम्, आस्थाननिकेतनाजिरम् = सभामण्डपाङ्गनम्, भृशम् = अत्यर्थम्, आर्द्रत्ताम् = पङ्किलत्वम्, नयति = प्रापयति ॥१६॥

समासः— राज्ञां समूहो राजन्यो वा राज्ञामपत्यानि पुमांसो राजन्याः क्षत्रियाः। अनेके राजन्या इत्यनेकराजन्याः रथाश्चाश्वाश्चेति रथाश्वं, तेषामनेकराजन्यानां यद् रथाश्वं, तद् अनेकराजन्यस्थाश्वं तेनानेकराजन्यस्थाश्वेन सङ्कुलमिति अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलम्। आस्थानस्य निकेतनमास्थाननिकेतनम्, तस्य आस्थाननिकेतनस्याजिरमिति आस्थाननिकेतनाजिरम्। अयुग्मानि (विषमाणि), सप्त च्छदाः (पत्राणि) यस्य सः, अयुग्मच्छदः। अयुग्मच्छदस्य गन्ध इव गन्धो यस्य सः युग्मच्छदगन्धिः। उपायनानि दन्तिनः इत्युपायनदन्तिनः नृपाणां ये उपायन दन्तिनः ते नृपोपायनदन्तिनः, तेषां नृपोपायनदन्तिनाम् ॥१६॥

व्याकरणम्— नयति = नी + लट् ॥१६॥

३० | किरातार्जुनीयम् | [प्रथमः

वाच्यान्तरम्—अयुग्मच्छदगन्धिता, नृपोपायनदन्तिनां मदेन, अनेकराजन्य-रथाश्वसङ्कुलम्, तदीयम्, आस्थाननिकेतनाजिरम्, भृशम्, आर्द्रताम्, नीयते ॥१६॥

कोषः—‘सप्तपर्णो विशालत्वक् शारदो विषमच्छदः’ इत्यमरः। उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा’ इत्यमरः। ‘अङ्गनं चत्वराजिरे’ इत्यमरः। ‘घोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः’ इत्यमरः। ‘मण्डः कटो मदो दानम्’ इत्यमरः॥१६॥

सारार्थः—करदभूपैरुपहारीभूतानां मत्तमातङ्गानां मदजलैस्तत्रागतानामानृपरथघोटकसङ्कीर्णं दुर्योधनस्य सभामण्डपाङ्गनं पङ्किलत्वं पिच्छिलत्वं च विधीयते ॥१६॥

भाषार्थः—सप्तपर्ण (छतिवन) के फूल के समान गन्धवाले, राजाओं के नजराने में आये हाथियों का मदजल अगणित राजाओं के रथ और घोड़ो से भरे हुए, उस दुर्योधन के सभामण्डप के आँगन को गीला (कीचड़ युक्त) बनाता है।

सम्प्रति जनक्षेमकरत्वमाह—

सुखेन लभ्या दधतः कृषीवलैरकृष्टपच्या इव सस्यसम्पदः।
वितन्वति क्षेममदेवमातृकाश्चिराय तस्मिन् कुरवश्चकासति ॥१७॥

सुखेनेति—चिराय तस्मिन्दुर्योधने क्षेमं वितन्वति क्षेमकरे सति। देवः पर्जन्य एव माता येषां ते देवमातृका वृष्ट्यम्बुजीविनो देशाः। ते न भवन्तीत्यदेवमातृकाः। नदीमातृकाः इत्यर्थः। ‘देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसम्पन्नव्रीहिपालितः। स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥’ इत्यमरः इतेनास्य कुल्यादिपूर्णप्रवर्तकत्वमुक्तम्। कुरूणां निवासाः कुरवो जनपदविशेषाः। कृष्टेन पच्यन्त इति कृष्टापच्याः। राजसूय’ इत्यादिना कर्मकर्तारि क्यप्प्रत्ययान्तो निपातः। तद्विपरीताः। अकृष्टपच्या इव। कृषियेषामस्तीति तैः कृषीवलैः। कर्षकैरित्यर्थः। ‘रजःकृषि’ आदिना वलच् प्रत्ययः। ‘वले’ इति दीर्घः। सुखेनावक्लेशेन लभ्य लब्धुं शक्याः सस्यसम्पदो दधतो धारयन्तः। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ इति नुमागमप्रतिषेधः। चकासति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते इत्यर्थः। ‘अदभ्यस्तात्’ इति झेरदादेशः ‘जक्षित्यादयः षट्’ इत्यभ्यस्तसंज्ञा। सम्पन्नजनपदत्वादसन्तापकरत्वाच्च दुःसाध्योऽयमिति भावः॥१७॥

अन्वयः—चिराय, तस्मिन्, क्षेमं, वितन्वति, अदेवमातृका, कुरवः, अकृष्टपच्याः, इव, कृषीवलैः, सुखेन, लभ्याः, सस्यसम्पदः दधतः, चकासति ॥१७॥

सुधा—चिराय = चिरकालम्, तस्मिन् = दुर्योधने, क्षेमं = कुशलम्, प्रजास्वित्यर्थः। वितन्वति = कुर्वति सति, प्रजानां सुखार्थं यत्र तत्र क्षेत्रसमीपे