किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। १९

सुधा—परिणामसुखे = अन्तसुखप्रदे, गरीयसि = महदभिप्रायवति, क्षतौजसां = क्षीणबलानाम्, व्यथके = मर्मस्पर्शकरे, अतिवीर्यवति = परमशक्तिशालिनि, अल्पीयसि = परिमिताक्षरे, अस्मिन् = पूर्वप्रोक्ते, वचसि = द्रौपदीवचनसमूहे, भेषजे = औषधे, इव, बहुः = अजस्रः, गुणः = मात्राप्राशस्त्यावहत्वादिकः, दृश्यते = विलोक्यते।

अथ भेषजपक्षे—परिणामसुखे = सेव्योत्तरसमयसुखावहकरे, तत्कालानिष्टत्वेऽपीति शेषः। गरीयसि = गुरुपाके, चिरवीर्ये, वा महामूल्यकद्रव्ये, क्षतौजसां = क्षयितरुग्णानाम्, नितान्तरोगिणामित्यर्थः, व्यथके = विशेषमात्रादानेन क्लेशकरे परिमितमात्रायाञ्चारोग्ये इति भावः। अर्थात् चन्द्रोदयादिवेगप्रभृतिद्रव्यस्य नैषधिकं सेव्यते तदा गुणार्येऽथा हानिरैव महती न तद्गोप्यते इति भावः। तथा अतिवीर्यवति = अत्यधिकसामर्थ्यसम्पत्तिशालिनि, अल्पीयसि = लघुतमपरिमाणकेऽपि भेषजे = औषधे, अस्मिन् वचसि = द्रौपदीवाक्ये, इव, बहुः = अनेकः, गुणः = आरोग्य-वीर्य-कान्ति-स्फूर्ति-प्रभृतिरूपः, दृश्यते = अनुभूयते इति भावः ॥ ७ ॥

समासः—परिणामे सुखं यस्मिन् तस्मिन् परिणामसुखे। क्षतमोजो येषां ते क्षतौजसस्तेषां क्षतौजसाम् ॥ ७ ॥

व्याकरणम्—गरीयसि = गुरु + ईयसुन्। दृश्यते = दृश् + कर्मणि लट् ॥ ७ ॥

वाच्यान्तरम्—परिणामसुखे गरीयसि, क्षतौजसां व्यथके, अस्मिन् वचसि, अतिवीर्यवति अल्पीयसि भेषजे इव बहुं गुणं पश्यामि ॥ ७ ॥

कोषः—'परिणामोऽवसानं स्यात्परिपाकवृद्धावपि च' इति कोषः। 'व्यथा तु रुग्विद्पीडा' 'आक्षिप्तं व्यथनं वचः' इत्यमरः। भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुगित्यपि इत्यमरः। 'ओजो दीप्तौ बले स्रोत' इत्यमरः ॥ ७ ॥

सारार्थः—यथा स्वल्पमपि महौषधं परिणामसुखकरं भवति, तथा च निष्फलोत्साहानामुत्साहवर्धकञ्च, तथैव संक्षिप्तमपि सारवत्तरं महाभिप्रायगर्भितं द्रौपदीवाक्यं परिणामसुखदं वर्तते ॥ ७ ॥

भावार्थः—अन्त में सुख देनेवाली, गूढ़ अर्थवाली और दुर्बलों को उत्तेजना देनेवाली द्रौपदी की बात में परम शक्तिमान् थोड़े से औषध के समान विशेष (बड़े ही) गुण देखने में आते हैं ॥ ७ ॥

सत्यमेवं तथापि मह्यं न रोचते, किं करोमीत्यत आह—

इयमिष्टगुणाय रोचतां रुचिरार्था भवतेऽपि भारती।
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः ॥८॥

इयमिति। रुचिरार्था महितार्थसम्पन्नेति रुचिरहेतूक्तिः। इयं भारती द्रौपदीवाक्यमिष्टगुणाय। गुणग्राहिण इत्यर्थः। भवते तुभ्यमपि। 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः'

७० | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीय

इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी। रोचतां स्वदताम् विध्यर्थे लोट्। हितवचने यत्नं वीप्सां कुर्यादौषधवदिति भावः। तथापि स्त्रैणे वचसि का श्रद्धा तत्राह-नन्विति। गुणानां गृद्धा गुणगृद्धाः। गुणपक्षपातिन इत्यर्थः। 'पाद्द्वास्वैरिबाहापक्ष्येषु च' इति गृहेः क्यप्। विपश्चितो विद्वांसः। 'विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञ' इत्यमरः। वचने विषये वक्तृविशेषे स्त्रीपुंसादिलक्षणे निःस्पृहा ननु निरास्थाः खलु। 'बालादपि सुभाषितं ग्राह्यम्' इति न्यायादिति भावः ॥ ५ ॥

अन्वयः—रुचिरार्था, इयं, भारती, इष्टगुणाय, भवते, अपि रोचताम्। गुणगृद्धा, विपश्चितः, वचने, वक्तृविशेषनिःस्पृहाः, ननु ॥ ५ ॥

सुधा—रुचिरार्था = शोभनाभिप्राया, हिताशयेति भावः। इयम् = द्रौपद्युक्ता भारती = वाणी, इष्टगुणाय = गुणैकपक्षपातिने, भवते = युधिष्ठिराय, अपि रोचताम् = स्वदताम्, अस्मभ्यञ्चतुर्भ्यः सा रोचते एव, भवतेऽपि रुचिकरी भवत्विति भावः। कथं स्त्रीवाक्यं स्वीकार्यमित्याह—गुणगृद्धाः = गुणग्रहपरायणाः, विपश्चितः = विद्वांसः, वचने = वाक्ये, वक्तृविशेषनिःस्पृहाः = वाग्मिसुखे निरीहाः, ननु = खलु, भवन्ति। वृद्धा विद्वांस एव मामुपदिशन्तु, नान्ये तत्रापि स्त्रीवाक्यं धैषणं नहि ग्राह्यमिति गुणैकपक्षपातिनां पन्थो न ह्यस्ति, किन्तु 'बालादपि सुभाषितं ग्राह्य' इत्येव पन्थाः। अतो भवद्भिरवश्यमेव तद्वाक्यमादरणीयमिति भावः ॥ ५ ॥

समासः—इष्टाः गुणाः यस्य स इष्टगुणस्तस्मै इष्टगुणाय। रुचिरः अर्थः यस्याः सा रुचिरार्था। वक्तॄणां विशेषः वक्तृविशेषस्तस्मिन्, वक्तृविशेषे निःस्पृहा ये ते वक्तृविशेषनिःस्पृहाः। गुणानां गृद्धा गुणगृद्धाः ॥ ५ ॥

व्याकरणम्—रोचताम् = रुच् + लोट् ॥ ५ ॥

वाच्यान्तरम्—रुचिरार्थया अनया भारत्या इष्टगुणाय भवतेऽपि रुच्यताम्। गुणगृद्धैर्विपश्चिद्भिर्वचने वक्तृविशेषनिःस्पृहैर्भूयते ॥ ५ ॥

कोषः—'निकामेष्टं यथेप्सितम्' इति। 'सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम्' इत्यमरः। 'ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः। 'विद्वान् विपश्चिद्दोषज्ञः' इत्यमरः ॥ ५ ॥

भावार्थः—अधुना द्रुपदपुत्र्या यदुक्तं तदस्माकं चतुर्णां भ्रातृणां मते अतीव समयोचितं रमणीयं ग्रहणीयञ्च। अथ भवानपि तत् स्वीकरोतु। अस्वीकारकरणे तु न कोऽपि हेतुः, केवलं स्त्रीत्वात्क्रूरवदिततया चेन्मन्येयुस्तन्ते तदपि न, यतो गुणैक-पक्षपातिनां जनानां गुणविशेषे एवाग्रह आदरः। नहि वक्तृजने, अर्थात् स्त्री वा पुमान् वा बालःकोऽपि उपदिशतु, यद्वाक्ये गुणो लक्ष्यते तदेव ग्राह्यम्, चेत्सत्स्त्रीत्वाद् गौरपि भवेत्तदा तदपि, बुद्धेरथैव मनस्तचेच्छित्सारं तथा तदप्युपेक्षणीयमित्यर्थे स्वेवं नीतिपंथा 'युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि वाभ्यणमिव ग्राह्यमयुक्तं