किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १२१

नखांशूत्करमञ्जरीभृतः = स्फुरन्नखकिरणपुञ्जमञ्जरीयुताः। विलासिनीबाहुलताः = सुरसुन्दरीभुजलताः। सिषेविरे = भेजिरे। अत्र रूपकालङ्कारः।

कोषः—'भुजबाहू प्रवेष्टो दोः' इत्यमरः।

हिन्दी—अङ्गरागादिलेपन की सुगन्ध पर आकृष्ट वनभ्रमरों ने पतली लाक्षारस से रंगे हुए हाथोंवाली सुरसुन्दरियों की भुजलाताओं का सेवन किया। उनके नाखूनों से निकलती हुई किरणें मञ्जरियों के समान ज्ञात होती थीं॥५॥

निपीयमानस्तवका शिलीमुखैरशोकयष्टिश्चलवालपल्लवा।
विडम्बयन्ती ददृशे वधूजनैरमन्ददष्टौष्ठकरावधूननम् ॥ ६ ॥

अन्वयः—शिलीमुखैः निपीयमानस्तवका चलवालपल्लवा अमन्ददष्टोष्ठकरावधूननम् विडम्बयन्ती अशोकयष्टिः ददृशे।

विग्रहः—निपीयमानः स्तवकः यस्याः सा = निपीयमानस्तवका। चलाः बालपल्लवाः यस्याः सा = चलवालपल्लवा। अमन्दं दष्ट ओष्ठो यस्मिन्, तत्करावधूननम् = अमन्ददष्टोष्ठकरावधूननम्। अशोकस्य यष्टिः = अशोकयष्टिः।

अर्थः—शिलीमुखैः = भ्रमरैः। निपीयमानस्तवका = पीयमानगुच्छा। चलवालपल्लवा = चञ्चलनूतनदला। अमन्ददष्टोष्ठकरावधूननम् = दृढदष्टोष्ठकरकम्पनम्। विडम्बयन्ती = अनुकुर्वती। अशोकयष्टिः = अशोकशाखा। ददृशे = दृष्टा।

कोषः— 'अलिबाणौ शिलीमुखौ' इत्यमरः।

हिन्दी—भ्रमरों ने अशोकलता के पुष्पगुच्छों का मधुपान कर लिया था उसके नये निकले हुए पत्ते इस प्रकार हिल रहे थे जैसे तीक्ष्ण ओष्ठदंश (ओष्ठ में काटना) के कारण भौरों को उड़ाने के लिए हाथ अप्सराओं के हिल रहे हों। (यह दृश्य सुरसुन्दरियों के लिए बड़ा मनोरम था) ॥ ६ ॥

अथ कश्चिद् मधुपाक्रान्तां काञ्चिदाह—

करौ धुनाना नवपल्लवाकृती वृथा कृथा मानिनि मा परिश्रमम्।
उपेयुषी कल्पलताभिशङ्कया कथं न्वितस्त्रस्यति षट्पदावलिः ॥ ७ ॥

अन्वयः—हे मानिनि ! नवपल्लवाकृती करौ धुनाना वृथा परिश्रमं मा कृथाः कल्पलताभिशङ्कया उपेयुषी षट्पदावलिः कथं नु इतः त्रस्यति।

१२२ किरातार्जुनीयम्

विग्रहः— नवस्य पल्लवस्य आकृतिरिवाकृतिर्ययोस्तौ = नवपल्लवाकृती । कल्पलतायाः अभिशङ्का, तया = कल्पलताभिशङ्कया । षट् पदानि सन्ति एषां ते = षट्पदाः । षट्पदानाम्आवलिः = षट्पदावलिः ।

अर्थः— मानिनि = अयि मानशीले ! नवपल्लवाकृती = नवदलरूपौ । करो = हस्तौ । धुनाना = कम्पायमाना । वृथा = व्यर्थम् । परिश्रमम् = श्रमम् । मा कृथाः = मा कुरुष्व । कल्पलताभिशङ्कया = कल्पद्रुमभ्रान्त्या । उपेयुषी = उपगता । षट्पदावलिः = भ्रमरपङ्क्तिः । कथं । नु = किल । इतः = अस्मात् । त्रस्यसि = बिभेसि । न त्रस्यत्येवेत्यर्थः ॥ ७ ॥

कोषः— 'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः' इत्यमरः ।

हिन्दी— किसी अप्सरा को भौंरों ने घेर लिया है इसपर कोई व्यक्ति कहता है—हे मानशालिनी ! नये पत्तों के समान आकृतिवाले हाथों को हिलाहिला कर तुम व्यर्थ परिश्रम न करो। कल्पवृक्ष की शङ्का से यह भ्रमरालि तुम्हारे पास आई है । तुम डरती क्यों हो ॥ ७ ॥

अथ काचित्सखी काञ्चित्प्रणयकुपितामाह—

जहीहि कोपं दयितोऽनुगम्यतां
पुराऽनुशेते तव चञ्चलं मनः ।
इति प्रियं काञ्चिदुपैतुमिच्छतो
पुराऽनुनिन्ये निपुणः सखीजनः ॥ ८ ॥

अन्वयः— प्रियम् उपैतुम् इच्छती काञ्चित् निपुणः सखीजनः कोपं जहीहि दयितोऽनुगम्यताम् । चञ्चल तव मनः पुरा अनुशेते इति पुरः अनुनिन्ये ।

विग्रहः— सखी एव जनः = सखीजनः ।

अर्थः— प्रियम् = प्रणयिनम् । उपैतुम् = समीपं गन्तुम् । इच्छन्तीम् = अभिलषन्तीम् । काञ्चित् = नायिकाम् । निपुणः = चित्तज्ञः । सखीजनः = प्रिया-जनः । कोपम् = क्रोधम् । जहीहि = त्यज । दयितोऽनुगम्यताम् = प्रियोऽनुस्रियताम् । चञ्चलं = चपलं । तव = ते । मनः = चित्तम् । पुरा अनुशेते = अग्रेऽनुशयिष्यते । इति = इत्थम् । पुरः = पूर्वम् एव । अनुनिन्ये = प्रसादयामास ।

कोषः— 'कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा' इत्यमरः ।

हिन्दी— किसी प्रणय-कुपिता सखी से कोई सखी कहती है :—क्रोध छोड़