किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १२३

दो। प्रिय का अनुसरण करो। तुम्हारा चञ्चल मन आगे चलकर समझ में आवेगा। इस प्रकार प्रेमी के पास जाने की इच्छुक किसी युवती सखी को एक दूसरी चतुर सखी ने पहले ही अनुकूल कर लिया ॥ ८ ॥

अथ चतुर्भिः श्लोकैः कलापकमाह—

समुन्नतैः काशदुकूलशालिभिः परिक्कणत्सारसपंक्तिमेखलैः।
प्रतीरदेशैः स्वकलत्रचारुभिर्विभूषिताः कुञ्जसमुद्रयोषितः ॥ ९ ॥

अन्वयः—समुन्नतैः काशदुकूलशालिभिः परिक्कणत्सारसपंक्तिमेखलैः। स्वकलत्रचारुभिः प्रतीरदेशैः विभूषिताः कुञ्जसमुद्रयोषितः ।

विग्रहः—काशानि तानि दुकूलानि इव तैः शालन्ते इति तैः = काशदुकूलशालिभिः । सारसानां पंक्तयः = सारसपङ्क्तयः । सारसपङ्क्तयः मेखला इव, ताः परिक्कणन्त्यः येषु ते तैः परिक्कणत्सारसपंक्तिमेखलैः । स्त्रैषां कलत्राणि, तद्वच्चारवस्तैः = स्वकलत्रचारुभिः । प्रतीरे देशास्तैः = प्रतीरदेशैः । कुञ्जानां समुद्रयोषितः = कुञ्जसमुद्रयोषितः ।

अर्थः—समुन्नतैः = उच्चैः । काशदुकूलशालिभिः = झझवालकुसुमवस्त्रशालिभिः । परिक्कणत्सारसरूपंक्तिमेखलैः = नदत्सारसराजिमेखलैः । स्वकलत्रचारुभिः = आत्मस्त्रीजनरुचिरैः । प्रतीरदेशैः = तटप्रदेशैः । विभूषिताः = अलङ्कृताः । कुञ्जसमुद्रयोषितः = वननद्यः ।

कोषः—'स्त्रीकट्या मेखला कांची सप्तकी रशना तथा' इत्यमरः ।

हिन्दी—शैल-सरितायें अत्यन्त ऊँचे-ऊँचे तटों से शोभित हो रही थीं ! उनके तट वस्त्र (चादर) के समान लगते हुए विकसित काश कुसुमों से शोभित थे, जिनपर ध्वनि करती हुई सारस-पंक्तियां मेखलाओं जैसी लग रही थीं। वे तट अपनी प्रियतमा के नितम्ब भाग (ऊँचे नीचे होने से) के समान रुचिकर प्रतीत होते थे ॥ ९ ॥

विदूरपातेन भिदामुपैयुषश्च्युताः प्रवाहादभितः प्रसारिणः ।
प्रियाङ्कशीताः शुचिमौक्तिकत्विषो वनप्रहासा इव वारिबिन्दवः ॥ १० :

अन्वयः—विदूरपातेन भिदाम् उपेयुषः प्रवाहात् च्युताः अभितः प्रसारिणः प्रियाङ्कशीताः शुचिमौक्तिकत्विषः वनप्रहासा इव वारिबिन्दवः ।

विग्रहः—विदूरात् पातेन = विदूरपातेन । प्रियायाः अङ्कः = प्रियाङ्कस्त-

१२४ किरातार्जुनीयम्

द्वत् शीताः = प्रियाङ्कशीताः । शुचीनां मौक्तिकानां त्विष इव त्विषः येषां ते = शुचिमोक्तिकत्विषः। वनस्य प्रहासाः = वनप्रहासाः । इव । वारीणां विन्दवः= वारिविन्दवः ।

अर्थः--विदूरपातेन = दूरतः पतनेन । भिदां = भेदम् । उपेयुषः = उपगतान्, प्रवाहात = प्रवेगात् । च्युताः = भ्रष्टाः अभितः = अभिमुखम् । प्रसारिणः= प्रसर्पन्तः । प्रियाङ्कशीताः = प्रियोत्सङ्गशीतलाः । शुचिमोक्तिकत्विषः = शुभ्रमोक्तिककान्तयः । वनप्रहासाः = उपवनहासाः इव । वारिविन्दवः = जलशीकराः। स्थिताः इति शेषः । अत्रोत्प्रेक्षोपमयोः संसृष्टिः ।

कोषः -'मौक्तिकम् मुक्ताऽथ' इत्यमरः ।

हिन्दी--ऊँचाई से गिरने के कारण नदियों के प्रवाह विच्छिन्न हो गये थे जिससे इधर-उधर फैले हुए जल विन्दु प्रेयसी की गोद के समान अतीव शीतल और मोतियों के समान चमक रहे थे । वे जल-विन्दु शोभा में वन-प्रहास से लग रहे थे ॥ १० ॥

सखीजनं प्रेमगुरुकृतादरं निरीक्षमाणा इव नम्रमूर्तयः ।
स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरैर्विशारिभिः पुष्पविलोचनैर्लताः ॥ ११ ॥

अन्वयः - स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरैः विशारिभिः पुष्पविलोचनैः प्रेमगुरुकृतादरं सखीजनं निरीक्षमाणा इव नम्रमूर्तयः लताः ।

विग्रहः — द्वौ रेफौ येषां ते द्विरेफाः । स्थिराः द्विरेफा एव अञ्जनानि, तैः शारितानि उदराणि येषां तैः = स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरैः । पुष्पाणि एव विलोचनानि, तैः = पुष्पविलोचनैः । प्रेम्णा गुरुकृतः आदरो यस्मिन् कर्मणि तत्= प्रेमगुरुकृतादरम् । नम्राः मूर्त्तयः याषा ताः नम्रमूर्तयः ।

अर्थः---स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरै = निश्चलभ्रमराञ्जनशवलीकृतोदरैः । विसारिभिः = विस्तृतैः । पुष्पविलोचनैः = कुसुमनयनैः । प्रेमगुरुकृतादरम् = प्रेम्णा विस्तारितसम्मानम् । सखीजनम् = सखीम् । निरीक्षमाणाः = पश्यन्त्यः इव । नम्रमूर्तयः = अवनताङ्गयः । लताः = शाखाश्च स्थिताः इति शेषः अत्र रूपकोत्प्रेक्षयोः संकरः ।

कोषः---'शारः शबलवातयोः' इति विश्वः ।

हिन्दी-वृक्षलताएँ फूलों से लदी हुई झुक गई थीं । फूलों पर मुग्ध