किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १३७

( डुबोते ) ही लहरें छिन्न-भिन्न हो गयीं और वे तटवर्ती सारसादि पक्षियों को हटाकर तट तक फैल गयीं ॥ ३१ ॥

शिलाघनैर्नाकसदामुरःस्थलैर्वृहन्निवेशैश्च वधूपयोधरैः ।
तटाभिनीतेन विभिन्नवीचिना रुषेव भेजे कलुषत्वमम्भसा ॥ ३२ ॥

अन्वयः-- शिलाघनैः नाकसदाम् उरःस्थलैः बृहन्निवेशैः वधूपयोधरैः तटाभिनीतेन विभिन्नवीचिना अम्भसा रुषा इव कलुषत्वम् भेजे।

विग्रहः--शिलावद् घनैः शिलाघनैः । नाकं सदः येषां तेषाम् = नाकसदाम् । बृहत् निवेशः येषां तैः = बृहन्निवेशैः । वधूनां पयोधराणि, तैः=वधूपयोधरैः । तटमभितः नीतेन=तटाभिनीतेन । विभिन्नाः वीचयः यस्य तेन=विभिन्नवीचिना । कलुषस्य भावः कलुषत्वम् ।

अर्थः-- शिलाघनैः = शिलाकठिनैः । नाकसदाम् = गन्धर्वाणाम् । उरःस्थलैः वक्षःस्थलैः । बृहन्निवेशैः = अतिस्थूलैः वधूपयोधरैः = देवाङ्गनास्तनैः । तटाभिनीतेन = तटमभितः प्रापितेन । विभिन्नवीचिना = भग्नोर्मिणा । अम्भसा=जलेन । रुषा इव = रोषेणेव । कलुषत्वम् = आविलत्वम् । भेजे=प्राप । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोश— 'कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु' इत्यमरः ।

हिन्दी--स्वर्गवासिनी देवाङ्गनाओं के पत्थर के समान कठोर वक्षःस्थलों तथा विस्तृत उन्नत उरोजों के द्वारा खण्ड-खण्ड होकर लहरें तट तक पहुँच जाती थीं। नदी का जल गंदला ( मैला ) होने से ज्ञात होता था मानों अप्सराओं के कार्यों से गंगा रुष्ट हो गई हों ॥ ३२ ॥

विधूतकेशाः परिलोलितस्रजः सुराङ्गनानां प्रविलुप्तचन्दनाः ।
अतिप्रसङ्गाद्विहितागसो मुहुः प्रकम्पमीयुः सभया इवोर्मयः ॥ ३३ ॥

अन्वयः-- विधूतकेशाः परिलोलितस्रजः प्रविलुप्तचन्दनाः अतिप्रसङ्गात् सुराङ्गनानां विहितागसः ऊर्मयः सभया इव मुहुः प्रकम्पम् ईयुः ।

विग्रहः--विधूताः केशा यैस्ते = विधूतकेशाः । परिलालिताः स्रजः यैस्ते = परिलोलितस्रजः । प्रविलुप्तानि चन्दनानि यैस्ते = प्रविलुप्तचन्दनाः । विहितम् आगो यैस्ते = विहितागसः । भयेन सहिताः = सभयाः ।

अर्थः--विधूतकेशाः = विक्षिप्तकेशाः । परिलोलितस्रजः = विलोलितमालाः ।

१३८ | किरातार्जुनीयम्

प्रविलुप्तचन्दनाः = प्रमृष्टाङ्गरागाः । अतिप्रसङ्गात् = अविच्छेदात् सुराङ्गनानाम् = देववधूनाम् । विहितागसः = कृतमण्डनखण्डनरूपापराधाः । ऊर्मयः = तरङ्गाः । सभयाः = भयभीताः । इव । मुहुः = वारं वारम् । प्रकम्पम् = कम्पम् । ईयुः = ययुः ॥ ३३ ॥

कोषः — 'चिकुरः कुन्तलो बालः कचः केशः शिरोरुहः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी — गङ्गा की लहरों ने देवाङ्गनाओं के बालों को बिखेर दिया, उनकी पुष्पमालाओं को झकझोर डाला तथा शरीर में लगे चन्दन, अंगगगादि को मिटा दिया । इस प्रकार अप्सराओं की सजावट मिटाने का पाप करके अपराधिनी सी बनी हुई लहरें लहराती हुई मानों भय से काँप रही थीं ॥ ३३ ॥

विपक्षचित्तोन्मथना नखव्रणास्तिरोहिता विभ्रममण्डनेन ये ।
हृतस्य शेषानिव कुङ्कुमस्य तान् विकत्थनीयान्दधुरन्यथा स्त्रियः ॥३४॥

अन्वयः — विपक्षचित्तोन्मथना ये नखव्रणाः विभ्रममण्डनेन तिरोहिताः हृतस्य कुङ्कुमस्य शेषान् इव विकत्थनीयान् तान् स्त्रियः अन्यथा दधुः ।

विग्रहः — विपक्षस्य चित्तानाम् उन्मथनाः = विपक्षचित्तोन्मथनाः । नखानां व्रणाः = नखव्रणाः । विभ्रमस्य मण्डनम्, तेन = विभ्रममण्डनेन ।

अर्थः — विपक्षचित्तोन्मथनाः = सपत्नीजनचित्तव्यथकाः । ये नखव्रणाः = यानि नखक्षतानि । विभ्रममण्डनेन = सौन्दर्यमण्डनेन, कुंकुमलेपादिना । तिरोहिताः = छन्नाः । हृतस्य = क्षालितस्य । कुंकुमस्य = कुंकुमनाम्नेः सौन्दर्यमण्डनस्य । शेषान् इव = अवशिष्टान् इव = विकत्थनीयान् = व्यञ्जकत्वेन श्लाघनीयान् । तान् = नखव्रणान् स्त्रियः = अप्सरसः । अन्यथा दधुः = प्रकाशम् दधुः । अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः — 'व्रणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ।

हिन्दी — स्नान करते समय देवाङ्गनाओं के सपत्नीजन (सौतों) के चित्तों को व्याकुल बनाने वाले नखक्षत कुंकुमाङ्गरागादि के लेप से जो छिपा दिये गये थे वे पानी से धुल कर व्यक्त हो रहे थे फिर भी वे अवशिष्ट कुंकुम रेखा के समान थे अतः देवाङ्गनाओं ने उन नखक्षतों को जो कि प्रशंसनीय थे, प्रकाशित ही रखा, छिपाया नहीं ॥ ३४ ॥

अष्टमः सर्गः १३९

सरोजपत्रे नु विलोनषट्पदे विलोलदृष्टे स्विदमू विलोचने ।
शिरोरुहाः स्विन्नतपक्ष्मसन्ततेर्द्विरेफवृन्दं नु निशब्दनिश्श्वलम् ॥ ३५ ॥

अन्वयः— अमू विलीनषट्पदे सरोजपत्रे नु विलोलदृष्टेः विलोचने स्वित् नतपक्ष्मसन्ततेः शिरोरुहाः स्वित् निशब्दनिश्श्वलम् द्विरेफवृन्दम् नु ।

विग्रहः— विलीनाः षटपदाः ययोः, ते = विलोनषट्पदे । सरोजस्य पत्रे = सरोजपत्रे । विलोला दृष्टिर्यस्यास्तस्याः = विलोलदृष्टेः । नता पक्ष्मणां सन्ततिः यस्यास्तस्याः = नतपक्ष्मसन्ततेः । शिरसि रुहाः = शिरोरुहाः । निशब्दम् च निश्चल च = निशब्दनिश्श्वलो, तयोः समाहार निशब्दनिश्श्वलम् । द्विरेफाणां वृन्दम् = द्विरेफवृन्दम् ।

अर्थः— अमू = निर्दिष्टे द्वे । विलीनषट्पदे = भ्रमरलीने । सरोजपत्रे = कमलदले । नु इति वितर्के । विलोलदृष्टेः = चञ्चलाक्ष्याः । विलोचने = नेत्रे । स्वित् = नु । नतपक्ष्मसन्ततेः = अवनतपक्ष्मराजेः अवनतनेत्राद्याः । शिरोरुहाः = केशाः । स्वित् = यद्वा निशब्दनिश्श्वलम् = नीरवस्थिरम् । द्विरेफवृन्दम् = भ्रमरसमूहः । नु = स्वित् । अत्र निश्चयान्तसन्देहालङ्कारः ।

कोषः— 'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः' इत्यमरः ।

हिन्दी— कमलदल में छिपी हुई एक अप्सरा को अन्य अप्सरायें देखकर निश्चित नहीं कर सकीं:—
यह सामने भौरों से व्याप्त दो कमल दल हैं अथवा चपलदृष्टि वाली सखी के दो नेत्र हैं ? नीचे को पलक डाली हुई सुन्दरी के यह काले-काले केश हैं अथवा नीरव और निश्चल रूप से बैठे हुए भौरों का वृन्द है ? । अर्थात् यह सखी ही है इस बात का उन्होंने निश्चय नहीं कर पाया ॥ ३५ ॥

अगूढहासस्फुटदन्तकेसरं मुखं स्विदेतद्विकसन्नु पङ्कजम् ।
इति प्रलीनां नलिनीवने सखीं विदाम्बभूवुः सुचिरेण योषितः ॥ ३६ ॥

अन्वयः— अगूढहासस्फुटदन्तकेसरम् मुखम्, स्वित् एतद्विकसत् पङ्कजम् नु, इति नलिनीवने प्रलीनां सखीं योषितः सुचिरेण विदाम्बभूवुः ।

विग्रहः— अगूढः हासः = अगूढहासस्तेन स्फुटाः दन्ताः केसरा इव यस्य तत् = अगूढहासस्फुटदन्तकेसरम् । नलिनीनां वनम्, तस्मिन् = नलिनीवने । प्रकर्षेण लीनाम् = प्रलीनाम् ।

१४०	किरातार्जुनीयम्

अर्थः— अगूढहासस्फुटदन्तकेसरम् = व्यक्तस्मितस्फुटदशनकेसरम् मुखम् = आननम्। स्वित् = यद्वा। एतत् = इदम्। विकसत्पङ्कजम् = विकचकमलम्। नु = इति वितर्के। इति = इत्थम्। नलिनीवने = कमलिनीकानने। प्रलीनाम् = लीनाम्। सखीम् = सहगामिनीम्। योषितः = अप्सरसः। सुचिरेण = अतिविलम्ब्य, विदाम्बभूवुः = विदाञ्चक्रुः। अत्र संदेहालंकारः।

कोषः— 'स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः' इत्यमरः।

हिन्दीः— स्पष्ट हास से निकलती हुई दाँतों की ज्योति वाला यह मुख है अथवा खिलता हुआ कमल है? इस प्रकार कमल वन में छिपी हुई किसी एक सखी को अन्य अप्सराओं ने बहुत देर में जान पाया कि यह सखी ही है ॥३६॥

---

प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधा-
वृराहितां वक्षसि पीवरस्तने।
स्रजं न काचिद् विजहौ जलाविलां
वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ॥ ३७ ॥

अन्वयः— प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधौ पीवरस्तने वक्षसि उराहिताम् स्रजं जलाविलाम् न विजहौ। हि गुणाः प्रेम्णि वसन्ति वस्तुनि न (वसन्ति)।

विग्रहः— विपक्षस्य सन्निधौ = विपक्षसन्निधौ। पीवरौ स्तनौ यस्य तस्मिन् = पीवरस्तने। जलेन विलाम् = जलाविलाम्।

अर्थः— प्रियेण = प्रियतमेन। संग्रथ्य = स्वयमेव रचयित्वा। विपक्षसन्निधौ = सपत्नीसमक्षम्। पीवरस्तने वक्षसि = उन्नतपयोधरे वक्षःस्थले। उराहिताम् = पातिताम्। स्रजम् = मालाम्। जलाविलाम् = मृदितामपि। न विजहौ = न तत्याज। हि = यतः। गुणाः = दाक्षिण्यादिगुणा। प्रेम्णि = प्रीतौ। वसन्ति = तिष्ठन्ति। न वस्तुनि = नैव वसन्तीति। अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः।

कोषः— 'उरो वत्सं च वक्षश्च' इत्यमरः।

हिन्दीः— किसी सखी के उन्नत पयोधरों वाले वक्षस्थल पर प्रियतम ने स्वयं माला बनाकर उसकी सपत्नी के समक्ष ही पहनाई। जल के कारण मसली