किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । २१

इव दृश्यन्ते । सुहृदः (प्र०) बन्धुभिः समानमाना इव दृश्यन्ते । बन्धुता कृताधिपत्या इव दृश्यते ॥१०॥

कोषः- 'वयस्यः स्निग्ध सवया अथ मित्रं सखा सुहृत्' इत्यमरः। 'सेवकार्थ्यनुजीविनः' इत्यमरः। 'सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः' इत्यमरः। 'सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। 'दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मदः' इत्यमरः। 'ज्ञातेयं बन्धुता तेषां क्रमाद्भावसमूहयोः' इत्यमरः॥१०॥

सारार्थः- स च दुर्योधनोऽभिमानं दूरतो विहाय प्रेमपूरितानि मित्राणीव भृत्यान् लोकाय दर्शयते । मित्राणि तु बन्धूनिव दर्शयते । बन्धूंस्तु अधिपतीनिव दर्शयते । यथोचितविशेषसत्कारं कुरुते सर्वेषामिति ॥१०॥

भाषार्थः- अहङ्कार से रहित होकर वह (दुर्योधन) अनुरक्त मित्रों के समान नौकरों के साथ व्यवहार दिखाता है । मित्रों से भाई के समान व्यवहार और भाई बिरादर से अध्यक्ष के सरीखे भाव रखता है ॥१०॥

न चायं त्रिवर्गात्प्रमाद्यतीत्याह-
असक्तमाराधयतो यथायथं विभज्य भक्त्या समपक्षपातया ।
गुणानुरागादिव सख्यमीयिवान् न बाधतेऽस्य त्रिगणः परस्परम् ॥११॥

असक्तमिति । यथायथं यथास्वं विभज्य । असङ्कीर्णरूपं विविच्येत्यर्थः। 'यथास्वे यथायथम्' इति निपातनाद् द्विर्भावो नपुंसकत्वं च । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इति ह्रस्वत्वम् । पक्षे पातः पक्षपातः आसक्तिविशेषः समस्तुल्यो यस्यां तथा समपक्षपातया । भक्त्यानुरागविशेषेण । पूज्येष्वनुरागो भक्तिरित्युपदेशः। पूज्यश्चायं त्रिवर्ग इति । असक्तमनासक्तम् । अव्यसनितयेति यावत् । आराधयतः सेवमानस्यास्य दुर्योधनस्य त्रयाणां धर्मार्थकामानां गणस्त्रिवर्गोऽन्वर्थः। 'त्रिवर्गोधर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समीक्षकैः' इत्यमरः। गुणानुरागात्तदीयगुणेष्वनुरागात् । गुणशब्दायलोभादित्यर्थः। सख्यं मैत्रीम् । 'सख्युर्यः' इति यत्प्रत्ययः। उपेयिवानुपगतवानिवेत्युत्प्रेक्षा । 'उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च' इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपातः। 'नात्रोपसर्गस्तन्वम्' इति काशिकाकार आह स्म। परस्परं न बाधते । समवर्त्तित्वादस्य 'धर्मार्थकामाः परस्परानुपमर्देन वर्धन्त इत्यर्थः। उक्तं च—'धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या यो ह्येकसक्तः स जनो जघन्यः' इति ॥११॥

२२ किरातार्जुननीयम् [प्रथमः

अन्वयः- यथायथं विभज्य, सनपक्षपातया, भक्त्या, असक्तम्, आराधयतः, अस्य, गुणानुरागात्, सख्यम् ईयिवान् इव, त्रिगण, परस्परं न बाधते ॥११॥

सुधा- यथायथम् = यथास्वम्, यथोचितमित्यर्थः। विभज्य = विभागं विधाय, समपक्षपातया = तुल्यव्यवहारेण, अविषमभावेनेत्यर्थः। भक्त्या = अनुरागविशेषेण, असक्तम् = अनासक्तम्, यथा स्यात्तथा, न हि तदधीनो भूत्वेत्यर्थः । आराधयतः— सेवामानस्य, भजत इत्यर्थः। अस्य = दुर्योधनस्य, गुणानुरागात् = दयादाक्षिण्योदार्यशौर्यगाम्भीर्यप्रभृतिसल्लक्षणस्नेहाद् इव, त्रिगणः = धर्मार्थकामेत्येवंरूपः, न बाधते = न बाधां करोतीति । यस्मिन् समये तेन धर्मः सेव्यते न हि तदानीमर्थकामौ तं बाधेते । यदार्थसञ्चयः क्रियते न हि तदानीं धर्मकामौ पीडयतः एवं यदा कामः सेव्यते न हि तदानीमर्थधर्मौ बाधते स च सदा समयविभागं कृत्वाऽस्मिन् समयेऽर्थसञ्चय एवास्मिन् समये धर्मसञ्चय एवास्मिन् समये कामपूरणमुचितमेव करोतीति ॥११॥

समासः- समः पक्षपातो यस्यां सा समपक्षपाता । तया समपक्षपातया । गुणेषु गुणानां वाऽनुरागो गुणानुरागस्तस्माद् गुणानुरागात् । त्र्याणां गणः त्रिगणः॥११॥

व्याकरणम्- विभज्य = वि + भज् + क्त्वा + ल्यप् । बाधते = बाध् + लट् । आराधयतः = आ + राध् + णिच् + शतृ । भक्त्या = भज् + क्तिन् ॥११॥

वाच्यान्तरम्- यथायथं विभज्य समपक्षपातया भक्त्या असक्तमाराधयतोऽस्यगुणानुरागात् सख्यमीयुषा इव त्रिगणेन परस्परं न बाध्यते ॥११॥

कोषः- 'अनासक्तमसक्तं च पृथग्वर्ति पृथग् स्थितम्' इति । 'यथार्थं तु यथायथम्' इत्यमरः। 'मौर्व्यां द्रव्यश्रिते सत्त्वशौर्यसन्ध्यादिके गुणः' इत्यमरः। 'मिथोऽन्योन्यं परस्परम्' इति कोषः॥११॥

सारार्थः- उचितरूपेण समदृष्ट्या धर्मार्थकामान् सेवमानस्य दुर्योधनस्य गुणप्रेम्णा मैत्री लब्धवानिव धर्मार्थकामानां गणः परस्परं न बाधते । अर्थात् धर्माचरणसमये न हि अर्थकामौ तन्मनो भ्रामयतः। एवमर्थसञ्चयसमये न हि धर्मकामौ तच्चित्तं चपलं कुरुतः। येन सर्वथाऽर्थार्जनं भवेत् । एवं कामोदयसमये नहि धर्मार्थौ तद्धृदयं बाधेते, येन कामपूरणे न काऽपि बाधा सम्भवेत् । साधारणजनस्य धर्मचिन्तनावसरे तद्विरोधिनाविवार्थकामौ पीडयतः। तथाऽर्थार्जनावसरे धर्मकामौ स्वस्वावश्यकतां प्रदर्शयन्तौ बाधां कुरुतः। तथा दुर्योधनं न, किन्तु ते धर्मार्थकामाप्रीस्तद्विशेषगुणप्रीतया मित्रतामुपगतास्तेन सहेति भावः॥११॥