किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। ४३

सारार्थः- स च दुर्योधनः सदैव भवतश्छिद्रान्वेषी कपटेन जेतुमिच्छति भवन्तमत एव भवान् यथा तस्य पराजयः स्यात्तथा विचारयतु, कथं तस्य पराजयः स्यादिति नाहं वक्तुमर्होऽस्मि—अहं तु परसमाचारमात्रवाहक एव तेन यदत्र समयोचितं कृत्यं तत्वया सत्वरमेव कर्तव्यम् ॥२५॥

भाषार्थः- सो, आप से छल करने के लिए तैयार उस दुर्योधन के प्रति जो ठीक उत्तर हो सो कीजिए। दूसरों के कहे हुए वचन का संग्रह करने वाले मेरे ऐसे आदमी की बात केवल समाचारज्ञापक ही होती है ॥२५॥

इतीरयित्वा गिरमात्तसत्क्रिये गतेऽथ पत्यौ वनसन्निवासिनाम् ।
प्रविश्य कृष्णासदनं महीभुजा तदाचचक्षेऽनुजसन्निधौ वचः ॥२६॥

इतीति- वनसन्निवासिनां पत्यौ वनेचराधिप इति गिरमीरयित्वोक्त्वाऽऽत्तसत्क्रिये गृहीतपारितोषिके गते सति। 'तुष्टिदानमेव चाराणां हि वेतनम्। ते हितल्लोभात्स्वामिकार्येष्वतीव त्वरयन्ते' इति नीतिवाक्यामृते। अथ महीभुजा राज्ञा कृष्णासदनं द्रौपदीभवनं प्रविश्यानुजसन्निधौ तद्वनेचरोक्तं वचो वाक्यमाचचक्ष आख्यातम्। अथवा कृष्णेति पदच्छेदः। सदनं प्रविश्यानुजसन्निधौ तद्वचः कृष्णाऽऽचचक्ष आख्यात। चक्षिङो दुहादेर्द्विकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि लिट् ॥२६॥

अन्वयः- अथ, इति, गिरम्, ईरयित्वा, गते, आत्तसत्क्रिये, वनसन्निवासिनां, पत्यौ, (सति) महीभुजा कृष्णासदनं प्रविश्य, अनुजसन्निधौ, तद्, वचः, आचचक्षे ॥२६॥

सुधा- अथ = ततः, इति = पूर्वोक्तं गिरम्, ईरयित्वा = उक्त्वा, निवेद्येत्यर्थः। गते = स्थानं प्रस्थिते, (तथा च) आत्तसत्क्रिये = गृहीतपारितोषिके; वनसन्निवासिनाम् = वनेचराणाम्, पत्यौ = स्वामिनि, सति (तदा) महीभुजा = भूपतिना, युधिष्ठिरेणेति शेषः। कृष्णासदनं = द्रौपदीभवनम्, प्रविश्य = अन्तर्गत्वा, अनुजसन्निधौ = भीमसमक्षे, तत् = वनेचरोक्तम्, वचः आचचक्षे = उक्तम्। वा महीभुजा, सदनम् = भवनम्, प्रविश्य, अनुजसन्निधौ कृष्णा तद् वचः, आचचक्षे=आख्यातेति शेषः॥२६॥

समासः- आत्ता गृहीता सत्क्रिया येन स आत्तसत्क्रियस्तस्मिन् आत्तसत्क्रिये। वने संनिवसन्ति ये, ते, तेषां वनसन्निवासिनाम्। कृष्णाया द्रौपद्याः सदनं कृष्णासदनम्। महीं भुनक्तीति महीभुक् तेन महीभुजा। अनुजस्य सन्निधिः अनुजसन्निधिस्तस्मिन्ननुजसन्निधौ ॥२६॥

४४ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

व्याकरणम्- ईरयित्वा = ईर् + णिच् +क्त्वा । प्रविश्य = प्र+विश+क्त्वा + ल्यप् । आचचक्षे = आङ् + चक्षिङ् + लिट् ॥२६॥

वाच्यान्तरम्- इति ईरयित्वा आत्तसत्क्रिये वनसन्निवासिनां पत्यौ गते महीभुक् कृष्णासदनं प्रविश्य, वा सदनं प्रविश्यानुजसन्निधौ कृष्णं प्रति आचचक्षे॥२६॥

कोषः-'ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः। 'आत्तं गृहीतं स्वाधीनीकृतमात्मवशीकृतम्' इति कोषः। 'धवः पतिः, प्रियो भर्ता' इत्यमरः। 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः। 'निशान्तपस्त्य सदनं भवनागारमन्दिरम्' इत्यमरः। 'सन्निधिः सन्त्रिकर्षणम्' इत्यमरः॥२६॥

**सारार्थः-**यदा दुर्योधनस्य सकलं वृत्तान्तं युधिष्ठिराय निवेद्य एतत्कार्यसम्पादन-पारितोषिकञ्च गृहीत्वा वनेचरश्वरः स्वगृहं गतस्तदा युधिष्ठिरोऽपि वनेचरप्रतिपादितं तदेव समाचारजातं भीमसमीपे स्थितां द्रौपदीं कथयितुं जगाम ॥२६॥

भाषार्थः- यह पहले की बात कहने के बाद मालिक के दिये हुवे पुरस्कार लेकर जब वनेचर अपने घर चला गया तब महाराज युधिष्ठिर ने घर के अन्दर जाकर अपने छोटे भाई (भीम) के सामने उस वनेचर की बातें द्रोपदी को बताई ॥२६॥

निशम्य सिद्धिं द्विषतामपाकृतीस्ततस्ततस्त्या विनियन्तुमक्षमा ।
नृपस्य मन्युव्यवसायदीपिनीरुदाजहार द्रुपदात्मजा गिरः॥२७॥

निशम्येति । अथ द्रुपदात्मजा द्रौपदी द्विषतां सिद्धिवृद्धिरूपां निशम्य ततस्तदनन्तरम् । ततो द्विषद्भ्य आगतास्ततस्त्याः। 'अव्ययात्यप्' इति त्यप् । अपाकृतीः विकारान्विनियन्तुं निरोद्धुमक्षमा सती नृपस्य युधिष्ठरस्य मन्युव्यवसाययोः क्रोधोद्योगयोर्दीपिनीः सबन्धिनीः गिरो वाक्यान्युदाजहार जगादेत्यर्थः॥२७॥

अन्वयः- ततः द्रुपदात्मजा, द्विषतां, सिद्धिं, निशम्य, ततस्त्याः अपाकृतीः, विनियन्तुम्, अक्षमा, (सती) नृपस्य, मन्युव्यवसायदीपिनीः, गिरः, उदाजहार ॥

सुधा-ततः = युधिष्ठिरकथनानन्तरम्, द्रुपदात्मजा = द्रौपदी, द्रुपदपुत्रीति भावः। द्विषताम् = शत्रूणाम्, दुर्योधनप्रभृतीनाम्, सिद्धिम् = तदिष्टसिद्धिम् राज्यलाभरूपामित्यर्थः। निशम्य = श्रुत्व, स्वस्वामिमुखदित्यर्थः। **ततस्त्याः=**ततो आगताः, अपाकृतीः= अपकारान्, विकारान् इत्यर्थः। विनियन्तुम् = निरोद्धुम्