किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः १] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १५

दुरोदरच्छद्मना जिता इति दुरोदरच्छद्मजिता, तां दुरोदरच्छद्मजिताम्। सुखेन युध्यते इति सुयोधनः॥७॥

व्याकरणम्- समीहते = सम् + ईह् + लट् । जेतुम् = जि + तुमुन् ॥७॥

वाच्यान्तरम्- नृपासनस्थेनापि वनाधिवासिनो भवतः पराभवं विशङ्कमानेन सुयोधनेन दुरोदरच्छद्मजिता जगती नयेन जेतुं समीहते ॥७॥

कोषः- 'पराभवः परिभवः परिभूतः पराजयः' इति कोषः। 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः। 'दुरोदरे द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्' इत्यमरः। 'त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत्' इत्यमरः। कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे' इत्यमरः। 'ओपः प्लोषे नयो न्याये' इत्यमरः॥७॥

सारार्थः- राजासिंहासनारूढः सन् वनवासिनोऽपि भवतः सततं पराभवं मन्यमानो विक्रमेण भवन्तं जेतुमसम्भवं जानन् न्यायेन राष्ट्रं पालयन् स्वपक्षवर्ति कर्तुमीहते ॥७॥

भाषार्थ- राजसिंहासन पर बैठा हुआ दुर्योधन, वन में घूमते हुए भी आप लोगों से अनिष्ट की शङ्का करता हुआ कपट-पाश से जीती हुई पृथ्वी को राजनीति से अपने वश में करना चाहता है ॥७॥

'नयेन जेतुं जगतीं समीहते' इत्युक्तम् । तत्प्रकारमाह—

तथाऽपि जिह्मः स भवज्जिगीषया तनोति शुभ्रं गुणसम्पदा यशः।
समुन्नयन् भूतिमनार्यसङ्गमाद्वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः॥८॥

तथाऽपीति । तथाऽपि साशङ्कोऽपि । जिह्मः वक्रः। वञ्चक इति यावत् । स दुर्योधनो भवज्जिगीषया। गुणैर्भवन्तमाक्रमितुमिच्छयेत्यर्थः। 'हेतौ' इति तृतीया । गुणसम्पदा दानदाक्षिण्यादिगुणगरिम्णा करणेन । शुभ्रं यशस्तनोति । स खल्वेवमुपलोभनीयां त्वत्सम्पदमात्मसात्कर्तुं त्यक्तोऽपि गुणाक्ततामात्मनः प्रकटयतीत्यर्थः। नन्वेवं गुणिनः सतोऽपि सज्जनविरोधी महानस्त्यस्य दोष इत्याशङ्क्य सोऽपि सत्संसर्गाल्लाभे नीचसङ्गमाद्वरमुत्कर्षावहत्वादित्याह—समिति तथा हि भूतिं समुन्नयन्नुत्कर्षमापादयन्। 'लटः शतृशानचौ—' इत्यादिना शतृप्रत्ययः। पुनर्सङ्ग्रहणः सामर्थ्यात्तथावासत्सामान्याधिकरण्यम् । महात्मभिः समम् । सहेत्यर्थः। 'सार्कं सत्रा समं सह' इत्यमरः। अनार्यसङ्गमाद् दुर्जनसंसर्गात् । 'पञ्चमी विभक्ते' इति पञ्चमी । विरोधोऽपि वरं

१६ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

मनाक्प्रियः 'दैवाद् वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीवं मनाक्प्रिये' इत्यमरः। अत्र मैत्र्यपेक्षया मनाक्प्रियत्वं विरोधम्य ‘भूतिं समुन्नयन्' इत्यस्य पूर्ववाक्यान्वये समाप्तस्य वाक्यार्थस्य पुनरादानात्समाप्तपुनरात्ताख्यानदोषापत्तिः। तदुक्तं काव्यप्रकाशे---'समाप्तपुन- रुपादानात्समाप्तपुनरात्तकम्' इति। न च वाक्यान्तरमेतत्, येनोक्तदोषपरिहारः स्यात्। अर्थान्तरन्यासालङ्कारः। स च भूतिसमुन्नयनस्य पदार्थविशेषणद्वारा विरोधित्वं प्रति हेतुत्वाभिधानरूपकाव्यलिङ्गाऽनुप्राणित इति ॥८॥

अन्वयः- तथाऽपि, जिह्मः, भवज्जिगीषया, गुणसम्पदा शुभ्रं, यशः, तनोति। भूतिम्, समुन्नयन्, अनार्यसङ्गमात्, महात्मभिः समम्, विरोधः, अपि, वरम् ॥८॥

सुधा- तथापि = तादृशचेष्टावानपि, साशङ्कोऽपीत्यर्थः। जिह्मः = वक्रः, कपटकुशलः। सः = दुर्योधनः भवज्जिगीषया = भवन्तं जेतुमिच्छया, केनापि विधिना धर्मराजो युधिष्ठिरो जेतव्यस्तत्र यतोऽसौ महान्, धर्मतत्परः अतो न हि धर्माचरणमन्तरेण जेतुं शक्यः, 'यतो धर्मस्ततो जय' इत्युक्तत्वात्। अत एव भवतोऽप्यधिकं प्रजासु दानदाक्षिण्यादिभिः, गुणसम्पदा, शुभ्रम् = निर्मलम्, यशः = कीर्तिम्, तनोति = विस्तारयति। कुत एव तदाह—भूतिम् = विभूतिम् = ऐश्वर्यं वा, राजलक्ष्मीमित्यर्थः। समुन्नयन् = सवर्द्धयन् सन्, अनार्यसङ्गमात् = नीचजनसंसर्गात्, महात्मभिः = महानुभावैः, भवादृशैरित्यर्थः। समं = सह, विरोधः = विग्रहः, अपि, वरम् = ईषत्प्रियम्। यदि नीचसम्पर्केण तथा च महतो विरोधेनापि श्रियो वृद्धिस्तर्हि तदापि कर्तव्यमेवेति राजनीतिः॥८॥

समासः- जेतुमिच्छा जिगीषा, भवतो जिगीषा भवज्जिगीषा, तया भवज्जिगीषया। गुणानां सम्पद् गुणसम्पत् तथा गुणसम्पदा। न आर्यः, अनार्य, अनार्यस्य सङ्गमः अनार्यसङ्गमस्तस्मात्। महान् आत्मा यस्यासौ महात्मा, तैर्महात्मभिः॥८॥

**व्याकरणम्-**तनोति = तनु + लट्। समुन्नयन् = सम् + उत् + नी शतृ ॥८॥

वाच्यान्तरम्- तथापि जिह्मेन तेन भवज्जिगीषया गुणसम्पदा शुभ्रं यशः तन्यते। भूमिं समुन्नयता, अनार्यसङ्गमान्महात्मभिर्विरोधेनापि वरेण भूयते ॥८॥

कोषः- जिह्मस्तु कुटिलेऽलसे' इत्यमरः। 'शुक्लशुभ्रशुचिस्वेतविशदश्वेत- पाण्डुराः' इत्यमरः। 'यशः कीर्तिः समज्ञा च' इत्यमरः। विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा'