किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १०७

कृष्णपक्षः ऐन्द्वीरिन्दुसम्बन्धिनीः कला इव। 'कला तु षोडशो भागः' इत्यमरः। सकलाः समग्राः, शक्तिसम्पदः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिस्त्रितयोऽपि हन्ति नाशयति। अन्धस्य जङ्घाबलमिव क्रोधान्धस्य लोकोत्तरमपि सामर्थ्यं व्यर्थमेवेत्यर्थः। अत्र कालस्य सर्वकारणत्वाद्व्ययपक्षस्य कलाक्षयकारित्वमस्त्येव। तमसस्तु तत्कालविजृम्भणात्तथा व्यपदेशः ॥३७॥

अन्वयः—बलवान्, अपि यः कोपजन्मनः, तमसः, अभिभवं, न, रुणद्धि । सः, क्षयपक्षे, ऐन्द्वीः, कलाः, इव, सकलाः, शक्तिसम्पदः हन्ति ॥ ३७ ॥

सुधा—बलवान् = सामर्थ्यवान्, अपि, यः = कश्चित् ( न तु दुर्बलः ) कोप-जन्मनः = रोषजनितस्य, तमसः = मोहस्य, अभिभवम् = आक्रमणम् न रुणद्धि = न निवारयति । सः = कोपाभिभवपीडितः, क्षयपक्षे = कृष्णपक्षे; ऐन्द्वीः = चान्द्रीः,- कला इव सकलाः = निखिलाः, निःशेषा इत्यर्थः । शक्तिसम्पदः = प्रभुमन्त्रोत्साह-शक्तिसम्पत्तीः, हन्ति = नाशयति । अतः प्रथमं भवान् कोपं परिहरतु, इति भीमं प्रत्याक्षेपः ॥ ३७ ॥

समासः—कोपाद् जन्म यस्य तस्य कोपजन्मनः । क्षयस्य पक्षः क्षयपक्षः, तस्मिन् क्षयपक्षे । यद्वा क्षयश्चासौ पक्षः क्षयपक्षः । शक्तयः एव सम्पदः, शक्तिसम्पदः ॥३७॥

वाच्यान्तरम्—बलवता येन कोपजन्मनस्तमसोऽभिभवो न रुद्ध्यते, तेन क्षय-पक्षे ऐन्द्यः कला इव सकलाः शक्तिसम्पदो हन्यन्ते ॥ ३७ ॥

कोषः—'जनुर्जन्मजननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः' इत्यमरः । 'कला तु षोडशो भागः' इत्यमरः ॥ ३७ ॥

सारार्थः—यः सामर्थ्यवान् जनः स्वशरीरजमपि रिपुं क्रोधं न नाशयितुं समर्थः स कथं शरीरनिर्गतं शत्रुं नाशयिष्यति । प्रत्युत क्रोधमोहावृतस्य कृष्णपक्षे चन्द्र-सम्बन्धिन्यः क्षीयमाणाः कला इव सर्वाः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तयः क्षीयन्ते ॥ ३७ ॥

भावार्थः - जो कोई कोप से उमडे हुए मोह के आक्रमण को नहीं रोक सकता वह कृष्णपक्ष की चन्द्रमाकी कला की तरह अपनी सब शक्ति सम्पत्ति खो देता है ।

विमृश्य कुर्वतः क्रियाप्रकारमाह—

समवृत्तिरुपैति मार्दवं समये यश्च तनोति तिग्मताम् ।
अधितिष्ठति लोकमोजसा स विवस्वानिव मेदिनीपतिः ॥३८॥

समेति । यः समा नातिमृदुर्नाति तिग्मा वृत्तिर्यस्य स समवृत्तिः सन् समये सत्यवसरे मार्दवं मृदुवृत्तित्वमुपैति, तिग्मतां तीक्ष्णवृत्तित्वं च तनोति । स मेदिनी-पतिर्विवस्वानिव ओजसा तेजसा लोकमधितिष्ठत्याक्रमति । सूर्योऽपि ऋतुभेदेन समवृत्तिरित्यादि योज्यम् ॥ ३८ ॥

१०८ किरातार्जुनीयम् । [ द्वितीय

अन्वयः—यः समवृत्तिः (सन्), समये; मार्दवम् उपैति, तिग्मतां, च तनोति, सः, मेदिनीपतिः, विवस्वान्, इव, ओजसा, लोकम् अधितिष्ठति ॥३८॥

सुधा—यः = कश्चित्, समवृत्तिः = मध्यमव्यापारवान्, नात्युग्रा नातिशान्ता वृत्तिर्यस्य तादृशः सन् इत्यर्थः । समये = शान्त्यवसरे, मार्दवम् = सहिष्णुताम्, उपैति = प्राप्नोति, तथा च क्रोधकरणोचितसमये, तिग्मताम् = उग्रताम् ; कठोरवृत्तित्वमित्यर्थः । तनोति = विस्तारयति, सः = उभयवृत्तिः, मेदिनीपतिः = भूपतिः राजेत्यर्थः । विवस्वान् = सूर्यः, इव, ओजसा = तेजः प्रभावेण, लोकं = जनं भुवनं च, अधितिष्ठति = आक्रामति । यथा ग्रीष्मसमये यः सूर्यः प्रचण्डकिरणः, स एव हेमन्तेऽतीव सुसहो भवति तथैव, राज्ञाऽपि अपराधिनी जने तीव्रेण, सज्जने उपकारकरे च मृदुवृत्तिना भवितव्यमित्यर्थः ॥ ३८ ॥

समासः—समा वृत्तिर्यस्य स समवृत्तिः । मेदिन्याः पतिर्मेदिनीपतिः ॥ ३८ ॥

व्याकरणम्—उपैति = उप + इण् + लट् । तनोति = तनु + लट् । अधितिष्ठति = अधि + स्था + लट् ॥ ३८ ॥

वाच्यान्तरम्—येन समवृत्तिना समये मार्दवमुपेयते, तथा च तिग्मता तन्यते । तेन महीपतिना, विवस्वतेव, ओजसा लोकोऽधितिष्ठ्यते ॥ ३८ ॥

कोषः—'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । 'गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्माऽवनिर्मेदिनी मही' इत्यमरः । 'भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः' इत्यमरः ॥३८॥

सरलार्थः—यो राजा सदैव सहनशीलो भवति, अथवा सदैव क्रोधोद्धतो भवति स नहि प्रजाः वशीकर्तुं रक्षितुं च शक्नोति । अतो यः सज्जने गुणिनी जने नम्रतां मृदुतां च, दुर्जने दण्ड्ये चोग्रतां तीक्ष्णतां भजते स एव राजा प्रजाः पालयितुं समर्थो भवति । यथा सूर्यः हेमन्तसौ परमप्रियोऽपि ग्रीष्मेऽतीव दुःसहो भवति, तथैव ॥ ३८ ॥

भाषार्थः—जैसे सूर्य समय समय पर सह्य और असह्य होते हैं, वैसे ही राजा को भी कभी सहिष्णु और कभी कड़ा होना चाहिये । जो ऐसा होता है, वह अपनी प्रजा को वश में रख सकता है ॥ ३८ ॥

क्व चिराय परिग्रहः श्रियां क्व च दुष्टेन्द्रियवाजिहृद्यता ।
शरदभ्रचलाश्चलेन्द्रियैरसुरक्षा हि बहुच्छलाः श्रियः ॥ ३९ ॥

क्वेति । श्रियां सम्पदां चिराय बहुकालं परिग्रहः स्वायत्तीकरणं क्व । इन्द्रियाणि वाजिन इवेति समासः । दुष्टानामसन्मार्गधाविनामिन्द्रियवाजिनां वश्यो वशङ्गतस्तस्य भावस्तत्ता क्व । नोभयमेकत्र तिष्ठतीत्यर्थः । कुतः हि यस्माच्छरदभ्रवच्चलाः किञ्च बहुच्छला बहुव्याजाः बहुरन्ध्रा इति यावत् । 'छलं तु स्खलिते व्याजे' इति विश्वः । श्रियः सम्पदः । चलेन्द्रियैरजितेन्द्रियैरसुरक्षा रक्षितुमशक्याः । कथञ्चित्प्राप्ता अपि श्रियो नाविनितेषु तिष्ठन्तीत्यर्थः । वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ३९ ॥