किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तदशः सर्गः। ३९९

निपातः। शरानवद्यन् खण्डयन् वीरो निस्त्रिंशभृता खड्गयुक्तेन हस्तेन सार्कंशुना आर्कंशुसहितेन ऊर्मिणा तरङ्गेण वारिधिरिव दोप्तो दीपितः सोऽर्जुनः प्रनिवार-मार्गैः म्लुङ्गिणां गतिभेदैश्चित्रं यथा तथा चचार ॥ ५६ ॥

**हिन्दी—**अनिन्द्य कर्मवाले शिवजीके कर्मवाले शिवजीके बाणोंको खण्डित करते हुए वीर अर्जुन खड्ग लिये हुये हाथसे सूर्य किरणायुक्त तरङ्गसे समुद्रके समान प्रदीप्त होकर अनेक प्रकारके गति भेदोंसे भिन्नरूपसे विचरण करने लगे ॥ ५६ ॥

यथा निजे वर्त्मनि भाति भाभिश्चायामयश्चाप्सु सहस्ररश्मिः ।
तथा नभस्याशु रणस्थलीपु स्पष्टद्विमूर्तिर्ददृशे स भूतैः ॥ ५७ ॥

**मल्लि०—**यथेति । भामिर्दीप्तिभिरुपलक्षितः । 'स्युः प्रभाद्युतिस्त्वड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः' इत्यमरः । सहस्ररश्मिरर्को यथा निजे वर्त्मनि नभसि छायामयः प्रतिविम्बरूपः सन्, अप्सु स्पष्टद्विमूर्तिर्भाति तथा सोऽर्जुनो नभसि आकाशे रणस्थलीषु च स्पष्टे द्वे मूर्ती यस्य स स्पष्टद्विमूर्तिः सन् भूतैर्गणैर्ददृशे दृष्टः । यथैकोऽर्को नभस्यप्सु चानेक इव दृश्यते तथा सोऽपि दिवि भुवि चाशुसंचाराद्यौगपद्य भ्रमादेवेकोऽप्यनेक इव गणैर्दृष्ट इत्युत्प्रेक्षा ॥ ५७ ॥

**हिन्दी—**दीप्तियोंसे उपलक्षित जैसे सूर्य अपने मार्ग आकाशमें प्रतिबिम्बरूप होकर जलमें स्पष्ट दो मूर्तियोंसे युक्त होते हैं उसी तरह युद्ध-स्थलमें दो मूर्तियोंसे युक्त अर्जुनको प्रमथगणोंने देखा ॥ ५७ ॥

शिवप्रणुन्नेन शिलीमुखेन त्सरुप्रदेशादपवर्जिताङ्गः ।
ज्वलन्नसिस्तस्य पपात पाणेर्घनस्य वप्रादिव वैद्युतोऽग्निः ॥ ५८ ॥

**मल्लि०—**शिवेति । शिवेन प्रणुन्नः क्षिप्तस्तेन शिलीमुखेन त्सरुप्रदेशात् मुष्टिप्रदेशमवधि कृत्वा । 'त्सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यात्' इत्यमरः । अपवर्जिताङ्गो लूनविग्रहोऽसि खड्गः । तस्यार्जुनस्य पाणेः करात् । घनस्य मेघस्य वप्रात्तटात् । वैद्युतसंबन्ध्यग्निरिव ज्वलन् पपात ॥ ५८ ॥

**हिन्दी—**शिवजीसे प्रक्षिप्त उस बाणसे खंगमूंठको लेकर कटे हुए अवयववाला वह खंग अर्जुनके हाथसे मेघतटसे बिजलीकी आगकी तरह चमकता हुआ गिर पड़ा ॥ ५८ ॥

४००	किरातार्जुनीयम्

आक्षिप्तचापावरणेपुजालश्छिन्नोत्तमासिः स मृधेष धूतः ।
रिक्तः प्रकाशश्च बभूव भूमेरुत्सादितोद्यान इव प्रदेशः ॥ ५९ ॥

मल्लि०— आक्षिप्तेति । आक्षिप्तान्यपहृतानि चापावरणेपुजालानि धनुर्वर्म-बाणसमूहा यस्य स छिन्नोत्तमासिलूनमहाखङ्गो मृधे रणे । ‘मृधमास्कन्दनं सङ्ख्यम्’ इत्यमरः । अवधूतो निरस्तः सोऽर्जुन उत्सावितमुत्पाटितमुद्यानं यस्य स भूमेः प्रदेशो भूमिभाग इव रिक्तः शून्यः प्रकाशो निःसंबाधश्च । दृश्य इति यावत् । बभूव ॥ ५९ ॥

हिन्दी— अर्जुनके धनु; कवच और बाणसमूह अपहृत होनेसे छिन्न विशाल तलवार छिन्न होनेसे अर्जुन शस्त्र-शून्य होकर उद्यानके काटे जानेपर पृथ्वीके प्रदेशके समान शून्य तथा भीड़से रहित हो गया ॥ ५९ ॥

स खण्डनं प्राप्य परादमर्षवान् भुजाद्वितीयोऽपि विजेतुमिच्छया ।
ससर्ज वृष्टिं परिमुष्णपादपां द्रवेतरेषां पयसामिवाश्मनाद् ॥ ६० ॥

मल्लि०— स इति' । परात् परस्माच्छत्रोः । ‘पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा’ इति विकल्पात्स स्मादादेशः । खण्डनं भङ्गं प्राप्य, अमर्षवान् सोऽर्जु नो भुजद्वितीयो भुजमात्रसहायः सन्नपि विजेतुमिच्छया द्रवेभ्य इतराणि तेषां कठिनानां पयसामिव करकाणामिवेत्यर्थः । अश्मनां संबंधिनों परिमुष्णा भग्ना पादपा सा तां वृष्टि ससर्ज । अश्मभिर्जघानेत्यर्थः ॥ ६० ॥

हिन्दी— शत्रुसे पराजय पाकर क्रुद्ध होकर अर्जुन बाहुमात्रका सहारा लेकर भी जीतनेकी इच्छासे ओलोंको समान पेड़ोंको तोड़नेवाली पत्थरोंकी वृष्टि करने लगे ॥ ६० ॥

नीरन्ध्रं परिगमिते क्षयं पृथक्त्वैर्भूतानामधिपतिना शिलाविताने ।
उच्छ्रायस्थनितनभोदिगन्तरालं चिक्षेप क्षितिरुहजालमिन्द्रसूनुः ॥ ६१ ॥

मल्लि०— नीरन्ध्रमिति । शिलाविताने शिलाजाले भूतानामधिपतिना शिवेन पृथक्त्वैर्गुणैः क्षयं परिगमिते नीते सति । इन्द्रसूनुरर्जुन उच्छ्रायेणोत्सेधेन स्थगित-माच्छादितं नभो दिशामन्तरालं च येन तन्नीरन्ध्रं सान्द्रम् । रोहन्तीति रुहाः । इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः । क्षितौ रुहा वृक्षास्तेषां जालं चिक्षेप प्रेरयामास । ‘उच्छ्रायं गमितवति’ इति प्रामादिकः पाठः ॥ ६१ ॥