किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । ८३

अत्रास्थिरप्राणत्यागेन स्थिरयशस्वीकारामिधानान्न्यूनाधिकविनिमयरूपः परिवृत्त्यलङ्कारः। तदुक्तं काव्यप्रकाशे—'परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः' इति ॥

अन्वयः—अभिमानधनस्य, गत्वरैः, असुभिः स्यास्नु, यशः, चिचीषतः, अचिरांशुविलासचञ्चला लक्ष्मीः आनुषङ्गिकं, फलं, ननु ॥ १९ ॥

सुधा—अभिमानधनस्य = गौरवरक्षणैकलक्ष्यस्य, वा वैरनिर्यातनावमात्रविकलस्येत्यर्थः गत्वरैः = गमनशीलैः, अस्यायिभिरिति यावत् । असुभिः = प्राणैः, स्यास्नु = स्थिरम् सदा वर्तमानमित्यर्थः । यशः = कीर्त्तिम् चिचीषतः = संग्रहीतुमिच्छतः, अचिरांशुविलासचञ्चला=विद्युत्स्फुरणवच्चपला, लक्ष्मीः=राजलक्ष्मीः, आनुषङ्गिकम्=आकस्मिकम्, फलं, ननु = निश्चितम् ॥

समासः—अभिमान एव धनं यस्य सोऽभिमानधनस्तस्य अभिमानधनस्य । अचिरम् अंशवो यस्याः सा अचिरांशुः, तस्याः विलासः स्फुरणम्, इव चञ्चला या सा अचिरांशुविलासचञ्चला ॥ १९ ॥

व्याकरणम्—गत्वरैः—गम् क्वप् । स्यास्नु = स्था-स्नुः । चिचीषतः—चि-सन्—शतृ ॥ १९ ॥

वाच्यान्तरम्—अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्यास्नु यशश्चिचीषता अचिरांशुविलासचञ्चलया, आनुषङ्गिकेन फलेन सूयते ननु ॥ १९ ॥

कोषः—'पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाः' इत्यमरः । 'स्यास्नुः स्थिरतरः स्थेयान्' इत्यमरः । 'यशः कीर्त्तिः समज्ञा च' इत्यमरः । 'अचिरांशुस्तडित् सौदामनी चञ्चला चापि' इति कोषः ॥ १९ ॥

सारार्थः—जातिकुलगौरवरक्षणैकलक्ष्यो महापुरुषो युद्धनावसरे प्राणेभ्यः परं स्थायि यश एव प्रधानं फलं मन्यते । यदि प्राणस्य रक्षां कुर्यात्तर्हि यशः परित्यजेत्। तन्न युद्धे कृते यशस्वतः स्यादतोऽल्पमहत्त्वो भवतु वा काऽपि हानिश्चेन्न, किन्तु धनं क्षणिकं मन्यते, मुख्यं स्थायि वस्तु यश एव पश्यति ॥ १९ ॥

भावार्थः—गौरव ही धन है, जिसका ऐसे लोग विनाशशील प्राणों से अविनाशी को जमा करने की इच्छा करते हुये बिजली की चमक की तरह लक्ष्मी का संयोग क्षणिक समझते हैं ॥ १९ ॥

नन्वल्पस्य मानस्य हेतोः कथं प्राणत्यागः सम्भवते, कथोक्तं यशः 'जीवन्नरो भद्रशतानि पश्येत्' इत्याशङ्क्याह—

ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयमास्कन्दति भस्मनां जनः ।
अभिभूतिमयादसून्वतः सुखमुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥ २० ॥

ज्वलितमिति । अयं भस्मनां चयं पुञ्जम् स्कन्दति आच्छादयत्याक्रमति अवगाहत्यवगाहिति यावत् । ज्वलन्तं प्रकाशमानम् । हिरण्यरेतसं । अभिभूतिः=तिरस्कारोऽस्माद्

८८	किरातार्जुनीयम् ।	[ द्वितीय-

चकारादुत्तंमानाद्यैत्वम्। हिरण्यं रेतो यस्य तं हिरण्यरेतसमग्निं नास्कन्दति। वह्निकरवादिति भावः। अतो हेतोर्मानिनोऽभिभूतिभयात्प्राणलाभेन तेजस्त्यागोपरिमयो भविष्यतीति भयादसूनेव सुखमक्लिष्टमुज्झन्ति, त्यजन्ति, धाम तेजस्तु नोञ्झन्ति। मानहानिकराजीवनात्स्वतेजसा मरणमेव वरमित्यर्थः। पूर्वतरश्लोकवदर्थान्तरन्यासः॥

अन्वयः—जनः भस्मनां, चयम्, आस्कन्दति ( किन्तु ) ज्वलितं, हिरण्यरेतसं, न, ( आस्कन्दति ) अतः, अभिभूतिभयात्, सुखम्, असून्, उज्झन्ति, धाम, न, ( उज्झन्ति ) ॥ २० ॥

सुधा—जनः लोकः भस्मनाम् = भसितानाम्, चयम् = समूहम्, आस्कन्दति = आक्रामति। किन्तु, ज्वलितम् = प्रज्वलितम्, सोष्माणमित्यर्थः। हिरण्यरेतसम् = अग्निं न = नहि, आस्कन्दति, अतः = अस्मात्कारणात्, मानिनः = कुलगौरववन्तः, अभिभूतिभयात् = अपमानभवात्, सुखम् = अव्यथम्, असून् = प्राणान् अपि, उज्झन्ति = त्यजन्ति, परन्तु, धाम = तेजः, विक्रमशालित्वं न उज्झन्ति। तेजोवन्तः शत्रुर्नाभिभवति ॥ २० ॥

समासः—हिरण्यं रेतो यस्य स हिरण्यरेतास्तं हिरण्यरेतसम्, अभिभूतेर्भयं भिभूतिभयम्, तस्मादभिभूतिभयात् ॥ २० ॥

व्याकरणम्—आस्कन्दति = आ + स्कन्द् + लट्। ज्वलितम् = ज्वल् + क्तः। उज्झन्ति = उज्झ् + लट् ॥ २० ॥

वाच्यान्तरम्—जनेन भस्मनां चयः आस्कन्द्यते, किन्तु ज्वलितोऽग्निर्न। अतो मानिभिः अभिभूतिभयात् असवः सुखम्, उज्झ्यन्ते, किन्तु धाम नेति ॥ २० ॥

कोषः—'हिरण्यरेता हुतभुग्वह्नो हव्यवाहन' इत्यमरः। 'समुदायः समुदयः समवायश्चयो गणः इत्यमरः। 'भूतिर्भसितभस्मनि' इत्यमरः 'धाम रश्मौ गृहे देहे तेजस्यापि निगद्यते' इति ॥ २० ॥

सारार्थः—सामर्थ्यवन्तं न कोऽप्याक्रामति, दुर्बलं तु सर्वे आक्रामन्ति। अत इदं ज्ञात्वा सामर्थ्यवान् भव, सामार्थ्यवन्तस्तु प्राणान् प्रत्युत त्यक्तुमिच्छन्ति किन्तु स्वतेजो न कदापि मुञ्चन्ति ॥ २० ॥

सारार्थः—लोग राख की ढेर पर चल सकते हैं, पर प्रज्वलित आग पर नहीं। इसलिये तेजस्वी लोग अपमान के डर से प्राण को बिना तकलीफ छोड़ते हैं, पर तेज नहीं छोड़ते क्योंकि प्राण से विशेष तेज को ही मानते हैं ॥ २० ॥

अथवा किमत्र प्रयोजनचिन्तया। किन्तु तेजस्विनामयं स्वभाव एव यन्निगीड़त्वमित्याशयेनाह—

किमपेक्ष्य फलं पयोधरान् ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः।
प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया ॥ २१ ॥

किमिति—मृगाधिपः सिंहः किं फलं प्रयोजनमपेक्ष्य ध्वनतो गर्जतः। पयोधरान्