किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घंटेापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ५५

कोषः—'कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ' इत्यमरः। 'रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः'—इत्यमरः। 'दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियति-र्विधि' इत्यमरः। 'चिकुरः कुन्तलो बालः कचः केशः शिरोरुहः' इत्यमरः। 'सारो बले स्थिरांशे च' इत्यमरः। 'कञ्चित्कामप्रवेदने'—इत्यमरः ॥ ४७ ॥

सारार्थः—दुःशासनकरग्रहेण दूषितैर्मदीयैः कुन्तलैनिन्दितविक्रमोऽर्जुनः किं त्वमेवासि। यदा त्वमेव तदा तत्कलङ्कप्रक्षालनाय प्रयत्नः कर्तव्यस्त्वयेति ॥ ४७ ॥

भाषार्थः—दुःशासन के क्रोध रूपी धूर से भरे हुए, अनाथ के समान केवल दैव ही नाथ है जिनके, ऐसे मेरे बालों से, घृणित है पराक्रम और बल जिसका ऐसे अर्जुन तुम ही हो क्या ? अगर हो तो उस कलङ्क को पखारो ॥ ४७ ॥

अथाप्युपेक्षणे दोषमाह—
स क्षत्रियस्त्राणसहः सतां यस्तत्कार्मुकं कर्मसु यस्य शक्तिः।
वहन्द्द्वयीं यद्यफलेऽर्थजाते करोत्यसंस्कारहतामिवोक्तिम् ॥ ४८ ॥

स इति ॥ क्षतात्त्रायत इति क्षत्रं क्षत्रियकुलम्। 'सुपि' इति योगविभागात्क-प्रत्ययः। पृषोदरादित्वात्पूर्वपदस्यान्त्यलोपः। अथवा क्षदिति क्विबन्तोपपदात्क-प्रत्ययः। क्षत्रे जातः क्षत्रियः। 'क्षत्राद्धः' इति घप्रत्ययः। कर्मणे प्रभवतीति कार्मु-कम्। 'कर्मण उकञ्' इत्युकञ्प्रत्ययः। एवं स्थिते वाक्यार्थः कथ्यते यः सतां साधूनाम्। सहत इति सहः। पचाद्यच्। यस्त्राणस्य सहस्त्राणसहो रक्षणक्षमः स एव क्षत्रियशब्दवाच्यः। तथा यस्य कार्मुकस्य कर्मसु रणक्रियासु शक्तिः। अस्तीति शेषः तदेव कार्मुकशब्दवाच्यम्। अत्रैवैतौ शब्दौ मुख्यौ। नान्यत्रेत्यर्थः। एवं स्थिते द्वयीं द्विविधामुक्तिम्। द्वाविमौ क्षत्रियकार्मुकशब्दावित्यर्थः। अफले पूर्वोक्ता-वयवार्थशून्ये अर्थजाते। स्वाभिधेयसामान्यजातिमात्र इत्यर्थः। 'जातं जात्योघ-जन्मसु' इति विश्वः। वहन्वर्तयन्। संस्कारहतामव्युत्पत्तिदूषितामिव करोतीत्यु-त्प्रेक्षा। तस्मात्त्वमस्मद्रक्षणेनोक्तदोषादात्मानं मोचयस्वेत्यर्थः ॥ ४८ ॥

अन्वयः—यः, सतां, त्राणसहः, क्षत्रियः, यस्य, कर्मसु, शक्तिः, तत् (एव) कार्मुकम्, अर्थजाते, अफले, यदि, द्वयीम्, उक्तिं, वहन् (सन्) असंस्कारहताम्, इव, (तां) करोति ॥ ४८ ॥

व्याख्या—यः = कश्चिद्, जन इति शेषः। सतां = सज्जनानां, गोब्राह्मणादीना-मित्यर्थः। त्राणसहः = रक्षणक्षमः भवतीति शेषः। सः = सज्जनरक्षकः, क्षत्रियः उच्यत इति शेषः। तथा चोक्तं कविकुलशिरोमणिना कालिदासेन 'क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः' इति। यस्य = धनुषः, कर्मसु = संग्रामकृत्येषु, शक्तिः = विक्रमः, तदेव, कार्मुकं = धनुः। अर्थात्क्षत्रियोऽपि यः साधु-

५६ किरातार्जुनीय [ तृतीयः

संरक्षणसमर्थः स न क्षत्रियः । यस्य कार्मुकस्य रण उपयोगी नहि तत् कार्मुकमपि नेति भावः। अनयोः सार्थकता तदैव, यदा शब्दाविमौ स्वार्थं भजत इतोऽन्यथा 'विद्याधरो यथा मूर्खो जन्मान्धस्तु दिवाकरः । 'लक्ष्मीपतिर्दरिद्रश्चाप्येतन्नाम निरर्थ-कम्' इतिवद्देवेति । अथ, अर्थजाते = अभिप्रायजातौ, अफले = व्यर्थे, सत्यपि, यदि, द्वयीं=द्विधां, क्षत्रिकार्मुकरूपमित्यर्थः। वहन् = धारयन्, जनः असंस्कारहतां = व्याकरणानुशासनवर्जिताम्, उक्तिम् = वाचं, वचनमिति यावद्, इव, करोति । तस्मात्त्वमधुना स्वजातिस्वायुधानि सार्थकानि कुरुष्वेति भावः ॥

समासः—त्राणस्य सहस्त्राणसहः । अर्थानां जातमर्थजातं, तस्मिन्नर्थजाते । न संस्कारोऽसंस्कारः, असंस्कारेण हृता, असंस्कारहता, ताम् असंस्कारहताम्

व्याकरणम्—वहन् = वह् + लट् + शतृ । करोति = कृ + लट् ॥ ४८ ॥

वाच्यान्तरम्—येन सतां त्राणसहेन भूयते, तेन क्षत्रियेण भूयते । यस्य कर्मसु शक्तिस्तेन कार्मुकेन भूयते । अर्थजाते विफलेऽपि यदि द्वयीं वहताऽसंस्कारहतोक्तिः क्रियते ॥ ४८ ॥

कोषः—'मूर्द्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्'—इत्यमरः । 'त्रातं त्राणं रक्षितमवितं गोपायितं च गुप्तश्च' इत्यमरः । 'धनुश्चापौ धन्व-शरासन-कोदण्ड-कार्मुकम्'—इत्यमरः । 'शक्तिः पराक्रमः प्राण' इत्यमरः । 'जातिर्जातं च सामान्यम्' इत्यमरः । 'व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ) इत्यमरः ॥ ४८ ॥

सारार्थः—यः साधुरक्षणदक्षो न, स क्षत्रियशब्देन न व्यवहर्त्तव्यः । येन शत्रुनं हन्यते, न तत् कार्मुकम्, इति ज्ञात्वा स्वजात्यस्त्रे निरर्थके, तयोः सदर्थकरणाय सत्वरं प्रयासस्त्वया कर्त्तव्यः । न चिरमेवं नपुंसकेनेव त्वया स्थातव्यमिति ॥ ४८ ॥

भाषार्थः—जो सज्जनों की रक्षा करने में समर्थ है, वही क्षत्रिय है। जिसकी संग्राम के कामों में शक्ति है, वही धनुष है। इन दोनों के अर्थ-निरर्थ हो जाने पर भी धारण किये हुए लोग, व्याकरण के नियम से विरुद्ध-बात के समान, उन दोनों को व्यर्थ (अर्थशून्य) करते हैं ॥ ४८ ॥

अथ स्वद्गुणा अपि नोज्जीवयेयुरित्याह—

वीतौजसः सन्निधिमात्रशेषा भवत्कृतां भूतिमपेक्षमाणाः ।
समानदुःखा इव नस्त्वदीयाः सरूपतां पार्थ ! गुणा भजन्ते ॥ ४९ ॥

वीतेति ॥ हे पार्थ ! वीतौजसो निष्प्रभाः सन्निधिमात्रशेषाः सत्तामात्रावशिष्टा भवत्कृतां भवता करिष्यमाणाम् । 'आशंसायां भूतवच्च' इति भूतवत्प्रत्ययः । भूतमभ्युदयमपेक्षमाणास्त्वदीया गुणाः समानदुःखाः संमदुःखभाज इव नोऽस्माकं