किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

नवमः सर्गः	१८१

ल्हाघाः' इति निपातनात्साधुः । क्षीबो मत्तः तस्य भावः क्षीबता । त्वत्तलोगुण-वचनस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः । बहुगुणैर्दृष्टिसङ्कोचादिभिर्ब्रीडितस्य व्रीडायाः । भावे क्तः । ललितं विलासम् । अनुजहेऽन्वचक्रे । कर्तरि लिट् । व्रीडाकार्यकरत्वाद् व्रीडानुकरणमित्युपमालङ्कारः ॥ ६७ ॥

हिन्दी--नेत्रों और वाक्योंके विलासको रोकती हुई तथा आलिङ्गनमें दोनों हाथोंको स्तब्ध (निश्चल) बनानेवाली युवतियोंकी मदिराकी मत्तताने नेत्रसङ्कोच आदि बहुतसे गुणोंसे लज्जाके विलासका अनुकरण कर लिया ॥ ६७ ॥

योषिदुद्धतमनोभवरागा मानवत्यपि ययौ दयिताङ्कम् ।
कारयत्यनिभृता गुणदोषे वारुणी खलु रहस्यविभेदम् ॥ ६८ ॥

मल्लि०--योषिदिति ॥ उद्धतो मनोभवेन यः रागः प्रीतिः सा यस्याः सा योषित् मानवत्यपि दयितस्याङ्कं ययौ । यतो मानाद्रागो बलीयानिति भावः । लाघवशेषं परिहरति--कारयतीति । अनिभृता चञ्चला । न कार्यकारिणीत्यर्थः । वारुणी मदिरा गुणेषु दोषेषु न विषये । सर्वोऽपि द्वन्द्वो विभावयैश्चद्वन्द्वति । रहस्यविभेदं रहस्यभङ्गं कारयति खलु । बलान्निगूह्यावपि गुणदोषौ प्रकाशयतीत्यर्थः । यतोऽतिगूढरागप्रकटनं प्रकटनानभ्यासश्च प्रमत्ताया न लाघवमावहति । अबुद्धिपूर्वकत्वादिति भावः ॥ ६८ ॥

हिन्दी--कामदेवके कारण उत्कृष्ट प्रीतिवाली स्त्री मानवती (प्रणयसे कोप करनेवाली) होकर भी प्रियके उत्सङ्गमें स्वयम् चली गई । चञ्चल मदिरा गुणों और दोषोंके विषयमें भी रहस्य भङ्ग करा देती है ॥ ६८ ॥

आहिते नु मधुना मधुरत्वे चेष्टितस्य गमिते नु विकासम् ।
आबभौ नव इवोद्धतरागः कामिनीष्ववसरः कुसुमेशोः ॥ ६९ ॥

मल्लि०--आहिते इति ॥ मधुना मद्येन चेष्टितस्य रतिव्यापारस्य मधुरत्वे माधुर्य आहिते नु संपादिते नु प्रागसत्येव मनोहरत्वे संप्रत्युत्पादिते वा । विकासं गमिते नु प्राक्सत्येव माधुर्ये प्रकर्षं प्रापिते वा । उद्धतराग उद्रिक्तरागः । अत एव कुसुमेशोः कामिनीषु अवसरः प्रदेशो नव इवाबभौ । नित्यसन्निहितोऽपि मदनः कामिनीषु मदकृततारुण्यालङ्कृतचेष्टोमाधुर्याद्रागोदये सत्यपूर्ववदुद्भूतोऽभूदित्यर्थः । संशयानुप्राणितेयमुत्प्रेक्षा ॥ ६९ ॥

हिन्दी--मद्यसे रमण क्रियाकी मधुरताको सम्पादन करने पर वा विकासको

२८२ किरातार्जुनीयम्

प्राप्त करने पर अधिक रागवाला कामदेवका स्त्रियोंमें प्रवेश न्यासा होकर शोभित हुआ ॥ ६९ ॥

मा गमन्मदविमूढधियो नः प्रोज्झ्य रन्तुमिति शङ्कितनाथाः ।
योषितो न मदिरा भृशमीपुः प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ॥ ७० ॥

मल्लि०--मा गमन्निति । शङ्कितनाथा अविश्वस्तपुरुषा योषितो मदेन विमूढधियः स्तब्धबुद्धयो नोऽस्मान् प्रोज्झ्य विसृज्य । नञ्पूर्वाद्बुञ्जतेः समासेनञ्पूर्वं क्त्वा ल्यप् । रन्तुं मा गमन् न गच्छन्तु इति ! मतीपयेति शेषः । गमेर्माङि लुङ् । 'न माङ्योगे' इत्यडागमप्रतिषेधः । मदिरां भृशमतिमात्रं नेपुनैच्छन् स्म। किन्तु भर्तृवियोगभयादोषदेन यपुरित्यर्थः । तथा हि--प्रेम स्नेहः । अपदेऽस्थानेऽपि भयानि अनिष्टानि पश्यत्युत्प्रेक्षते । शङ्कत इति यावत् । शङ्काहेतो प्रेम्णि कर्तृत्वोपचारः ॥ ७० ॥

हिन्दी--पुरुषमें विश्वास न करनेवाली स्त्रियां मदसे स्तब्ध बुद्धिवाली होकर हमलोगोंको छोड़कर प्रियतम रमण करनेके लिए अन्यत्र न जायं ऐसी बुद्धिसे मदिराकी ज्यादा इच्छा नही करती थीं, जैसे कि प्रेम अस्थानमें भी अनिष्टोंको देखता है ॥ ७० ॥

चित्तनिर्वृतिविधायि विविक्तं मन्मथो मधुमदः शशिभासः ।
संगमश्च दयितैः स्म नयन्ति प्रेम कामपि भुवं प्रमदानाम् ॥ ७१ ॥

मल्लि०--चित्तेति ॥ चित्तस्य निर्वृत्तिविधायि सुखकरं विविक्तं रहः । 'विविक्तं रहसि स्मृतम्' इति विश्वः । मन्मथो मधुमदो मद्यमदः शशिभासश्चन्द्रिका दयितैः सह संगमश्च । 'वृद्धो यूना-' मिति निर्देशात् 'सह' शब्दाप्रयोगेऽपि सहार्थे तृतीया । एतानि प्रमदानां स्त्रीणां प्रेम वियोगासहत्वावस्थामंभोगं कामपि भुवं काञ्चिदशां नयन्ति स्म । रत्यवस्थामप्यतिक्रम्य शृङ्गारावस्थां क्रीडामयीं निन्युरित्यर्थः । 'प्रेमाभिलाषो रागश्च स्नेहः प्रेमरतिस्तथा । शृङ्गारश्चेति संभोगः समावस्थः प्रकीर्तितः ॥' इत्युक्तं रमरत्नाकरे । 'प्रेक्षा दिदृक्षा रम्येषु तच्चिन्ताप्यभिलाषकः । रागस्तत्सङ्गबुद्धिः स्यात्स्नेहस्तत्प्रवणःक्रिया । तद्वियोगासहं प्रेम रतिस्तत्सहवर्तनम् । शृङ्गारस्तत्समं क्रीडा संभोगः सप्तधा क्रमा ॥' इति ॥ ७१ ॥

हिन्दी--चित्तको सुख देनेवाला एकान्तमें कामदेव, मदिराका मद, चाँदनी

नवमः सर्गः
१८३

---

और प्रियके साथ समागम ये सब स्त्रियोंके प्रेमको किसी ( अनिर्वच्य ) अवस्थामें पहुँचा देते थे ॥ ७१ ॥

धाष्टर्यलङ्घितयथोचितभूमौ निर्दयं विलुलितालकमाल्ये ।
मानिनीरतिविधौ कुसुमेषुर्मत्तमन इव विभ्रममाप ॥ ७२ ॥

मल्लि०— धाष्टर्येति ॥ धाष्टर्येनप्रागल्भ्येन लङ्घितातिक्रान्ता यथोचिता योग्या भूमिर्मर्यादा यस्मिंस्तथोक्ते । चुम्बनताडनमणितसीत्कारफूत्कारादिषु स्वयमच्छृङ्खलवृत्तिरिति भावः । निर्दयं यथा तथा विलुलितानि आकर्षणाकुलितानि अलका माल्यानि च यस्मिंस्तस्मिन् । मानिनीरतिविधौ सुरत कुसुमेषुः कामो मत्तमत्तो मत्तप्रकार इव विभ्रमं विजृम्भणम् । आप प्राप । मत्तः किं न करोतीति भावः । कारयितरि कर्तृत्वापचारादुत्प्रेक्षा ॥ ७२ ॥

हिन्दी — धृष्टतासे योग्य मर्यादाके उल्लङ्घनवाले, निर्दयताके साथ आकर्षणसे आकुल केशपाश और मालासे युक्त ऐसे मानिनियोंके रतिविधानमें कामदेव स्वयम् मत्त-सा होकर वृद्धिको प्राप्त हुआ ॥ ७२ ॥

---

शीधुपानविधुरेषु वधूनां निघ्नतामुपगतेषु वपुःषु ।
ईहितं रतिरसाहितभावं वीतलक्ष्यमपि कामिषु रेजे ॥ ७३ ॥

मल्लि०—शीध्विति ॥ शीधुपाननेन मद्यपानेन विधुरेषु विह्वलेषु । 'मैरेयमासवः शीधुः' इत्यमरः । अत एव वपुःषु अङ्गेषु निघ्नतां प्रियपराधीनताम् । उपगतेषु सत्सु । 'अधीनो निघ्न आयत्तः' इत्यमरः । वधूना संबन्धिनि रतिरसे सुरतरसास्वाद आहितभावं दत्तचित्तं कामिषु विषय ईहितं चुम्बनताडनादिचेष्टितं वीतलक्ष्यं निर्विषयम् । अस्थानकृतमपीत्यर्थः । रेजे । रागिणा स्खलितमपि शोभते इति भावः ॥ ७३ ॥

**हिन्दी—**मदिरा पीनेसे विह्वल सुन्दरियोंके अंगोंके प्रियतमके अधीन होनेपर उनके सुरतरसके आस्वादमें दत्तचित्त कामुकोंकी चेष्टा अस्थानमें किया गया होकर भी शोभित हुआ ॥ ७३ ॥

---

अन्योन्यरक्तमनसामथ बिभ्रतीनां चेतोभुवो हरिसखाप्सरसां निदेशम् ।
वैबोधिकध्वनिविभावितपश्चिमार्घा सा संहृतेव परिवृत्तिमिमाय रात्रिः ॥

मल्लि०—अन्योन्येति ॥ अथ हरिसखा इन्द्रसचिवा गन्धर्वास्तेषाम् । अप्सरसां चान्योन्यरक्तमनसां परस्परानुरक्तचित्तानां चेतोभुवः कामस्य निदेशमाज्ञां

१८४ | किरातार्जुनीयम्

---

बिभ्रतीनां स्मरविधेयानाम् । तासु रममाणस्येवेत्यर्थः । 'षष्ठी चानादरे' इति षष्ठी। विबोधः प्रबोधनं शीलमेषां ते वैबोधिका वैतालिकाः । 'शीलम्' इति ठक् । तेषां ध्वनिभिर्मङ्गल रवैर्विभावितोऽप्यूहितो ज्ञातः पश्चिमोऽर्धश्चरमभागो यस्याः सा तथोक्ता सा रात्रिः संहृना संक्षिप्तवेत्युत्प्रेक्षा । सुखिनां भूयानपि कालो लघीय़ानिव भवतीति भावः । परिवृत्ति विवृत्तिम् । इयाय । प्रभातकल्पोऽभूदित्यर्थः ॥ ७४ ॥

हिन्दी—परस्पर अनुरक्त चित्तवाले और कामदेवकी आज्ञाका पालन करते हुए अप्सराओं तथा गन्धर्वोंको वैतालिकोंकी आवाजोंसे जाने जातहुए अन्तिम भाग वाली रात संकुचित सी होकर परिवर्त्तनको प्राप्त हुई ॥ ७४ ॥

निद्राविनोदितनितान्तरतिक्‍लमानामायामिविमङ्गलनिनादविबोधितानाम् ।
रामासु भाविविरहाकुलितासु यूनां तत्पूर्वतामिव समादधिरे रतानि ॥

मल्लि०—निद्रेति ॥ निद्रया विनोदिताऽपनीतो नितान्तमत्यर्थं यो रतः क्लमः स येषां तेषाम् । आगामिभिरायामवद्भिर्दीर्घैर्मङ्गलनिनादैर्वैबोधिकैर्ध्वनिभि विबोधितानां यूनां रामासु । 'सुन्दरी रमणी रामा' इत्यमरः । भाविविरहेणाकुलितासु सतीषु रतानि तान्येव पूर्वाणि प्रथमानि तत्पूर्वाणि तेषां भावः तत्पूर्वता तांम्। भावे तलप्रत्ययः । समादधिरे प्रापुरिवेत्युत्प्रेक्षा । आद्यसुरतवदादादरात्प्रवृत्तनि इत्यर्थः । यदुत्तरकालं दुर्लभं तदतितृष्णयानुभूयत इत्यर्थः ॥ ७५ ॥

हिन्दी—निद्रासे जिनके सम्भोगकी ग्लानि दूर की गई है, दीर्घ मङ्गल ध्वनिसे जगाये गये उन तरुण पुरुषोंका सुन्दरियोंके भावी विरहसे आकुल होनेपर संभोग क्रिया मानों पहलेकी अवस्था ( नवीनता ) को प्राप्त हुई ॥ ७५ ॥

कान्ताननं सुरतखेदनिमीलिताक्षं संवाहितुं समुपयानिव मन्दमन्दम् ।
हर्म्येषु माल्यमदिरापरिभोगगन्धानाविश्चकार रजनीपरिवृत्तिवायुः ॥

मल्लि०---कान्तेति ॥ सुरतखेदेन निमीलितान्यक्षीणि येन तं स्त्रीसमूहं संवाहितुं सेवितुमिव । खेदापनोदार्थमङ्गमर्दनं कर्तुमिवेत्यर्थः । 'संवाहनं वाहनेऽपि नरादेरङ्गमर्दने' । इति विश्वः । 'वाहृ प्रयत्ने' इति धातोर्ण्यन्तात्तुमुन् । अन्यथा णिज्ग्रहणे संवाहयितुमिति स्यात् । मन्दमन्दं मन्दप्रकारम् । 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति द्विर्भावे कर्मधारयवद्भावात्सुपो लुक् । समुपयान् संवान् । रजनीपरिवृत्तिवायुर्निशावसानमरुत् । हर्म्येषु माल्यानि च मदिरा च परिभोगो विमर्दश्च तेषां गन्धा-