किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । ३५

सम्प्रति स्वराष्ट्रवत्परराष्ट्रवृत्तान्तमपि वेत्तीत्याह-
महीभृतां सच्चरितैश्चरैः क्रियाः स वेद निःशेषमशेषितक्रियः।
महोदयैस्तस्य हितानुबन्धिभिः प्रतीयते धातुरिवेहितं फलैः॥२०॥

महीभृतामिति । अशेषितक्रियः। समापितकृत्यः आफलोदयकर्मेत्यर्थः। स दुर्योधनः। सच्चरितैः शुद्धचरितैः। अवञ्चकैरित्यर्थः। चरन्तीति चरास्तैश्चरैः प्रणिधिभिः। पचाद्यच् । महीभृतां क्रियाः प्रारम्भात्रिःशेषं वेद वेत्ति । 'विदो लटो वा' इति णलादेशः। स्वरहस्यं तु न कश्चिद्वेदेत्याह-महोदयैरिति । धातुरिव तस्य दुर्योधनस्येहितमुद्योगो महोदयैर्महावृद्धिभिः। हितमनुबध्नन्त्यनुरुन्धन्तीति हितानुबन्धिभिः। स्वन्तैरित्यर्थः। फलैः कार्यसिद्धिभिः प्रतीयते ज्ञायते । फलानुमेयास्तस्य प्रारम्भा इत्यर्थः॥२०॥

अन्वयः-अशेषितक्रियः, सः, सच्चरितैः, चरैः, महीभृताम्, क्रियाः, निःशेषम्, वेद, हितानुबन्धिभिः महोदयैः, धातुः, ईहितम्, इव, तस्य (ईहितम्) फलैः, प्रतीयते ॥२०॥

सुधाः-अशेषितक्रियः = समापितकृत्यः सः = दुर्योधनः, सच्चरितैः = सत्यशीलैः, चरैः = गूढचरैः, महीभृताम् = भूपतीनाम्, क्रियाः = सकलव्यापारान्, निःशेषम् = अवशेषम्, सकलमित्यर्थः, यथा स्यात्तथेति योज्यम् । वेद = जानाति, न ह्येकमपि तादृक् परेषां भूपानां कर्म, यद् दुर्योधनेन न ज्ञायते इति भावः। अर्थात्सर्वं ज्ञायते एव । अथ हितानुबन्धिभिः = सदा कल्याणकरणतत्परैः, महोदयैः = महानुभावैः, अन्यैर्भू पैरित्यर्थः। धातुः = ईश्वरस्य, ईहितम् = चेष्टितम्, एव, तस्य = दुर्योधनस्य, ईहितम् = ईप्सितम्, फलैः = परिणामैः, प्रतीयते = ज्ञायते । यथेश्वरस्य 'केनाशयेन किं कर्म करोती'ति पूर्वं कोऽपि न जानाति । पश्चात्तत्कर्म विलोक्यास्यायं एव इदमादावीश्वरेण कृतमिति जानाति। तथैव दुर्योधनस्यापि चेष्टितं कार्यपरिणामं विलोक्यैव सर्वैर्ज्ञातं भवतीति भावः॥२०॥

समासः-महीं बिभ्रतीति महीभृतस्तेषां महीभृताम्, सत् शुभं चरितं येषां ते सच्चरितास्तैः, न शेषिता अशेषिता, अशेषिता क्रिया येन सः अशेषितक्रियः। महानुदयो येषां ते महोदयास्तैर्महोदयैः। हितमनुबध्नन्तीति हितानुबन्धिन्स्तैर्हितानुबन्धिभिः॥२०॥

व्याकरणम्- वेद = विद् + लट् । प्रतीयते = प्रति + इण् + लट् ॥२०॥

वाच्यान्तरम्- अशेषितक्रियेण येन दुर्योधनेन सच्चरितैश्चरैरन्येषां महीभृतां

३६	किरातार्जुननीयम्	[प्रथमः

क्रियाः ज्ञायन्ते (विघ्नन्ते), हितानुबन्धिना महोदयाः धातुरिहितमिव तस्य चेष्टितम्, फलैः प्रतीयन्ति ॥२०॥

कोषः- 'यथार्हवर्णः प्रणिधिरपसर्पश्वरः स्पर्शः। चारश्च गूढपुरुषश्चाप्तप्रत्ययितौ समौ' इत्यमरः। 'स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः' इत्यमरः॥२०॥

**सारार्थः-**सर्वाङ्गसिद्धिशाली दुर्योधनोऽन्येषां कर्त्तव्यं गूढचरैः सर्वं जानाति, दुर्योधनस्य चिकिर्षितं प्राक्कोऽपि न वेत्ति। यदा तत्कृत्यपरिणामः प्रकटीभवति तदैव फलं दृष्ट्वा वृक्षपरिचयवत्तत्कृतं पश्चाज्जानातीति ॥२०॥

**भाषार्थः-**जिस काम को आरम्भ करता है, उसको पूरा करने वाला वह दुर्योधन गूढचरों के द्वारा अन्य राजाओं की कारामात समझता है। लेकिन उसके प्रेमी महानुभाव जन भी, ईश्वर की इच्छा के समान उसकी इच्छा को सिर्फ आखिरी नतीजे से ही समझ पाते हैं।

मित्रबलमाह-
न तेन सज्यं क्वचिदुद्यतं धनु कृतं न वा कोपविजिह्ममाननम्।
गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यमिवास्य शासनम् ॥२१॥

नेति। तेन राज्ञा क्वचित्कुत्रापि। सह ज्यया मौर्व्या सज्यम्। 'मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः। 'तेन सहेति तुल्ययोग' इति बहुव्रीहिः। धनुर्नोद्यतं नोर्ध्वाकृतम्। आननं च कोपविजिह्मं कोपकुटिलं न कृतम्। यस्य कोप एव नोदेति कुतस्तस्य युद्धप्रसक्तिरिति भावः। कथं तर्ह्याज्ञां कारयति राज्ञं इत्यत्राह— गुणेति गुणेषु दयादाक्षिण्यादिष्वनुरागेण प्रेम्णा। माल्यपक्षे सूत्रानुशङ्गेण। यद्वा, सौरभ्य-गुणलोभेन। नराधिपैरस्य शासनमाज्ञा। मालैव माल्यं तदिव। 'चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ् इति क्षीरस्वामी। शिरोभिरुह्यते धार्यते। 'वचिस्वपियजादीनां किति इति यकि सम्प्रसारणम्। अत्रोपमा स्फुटैव ॥२१॥

**अन्वयः-**तेन, क्वचित् सज्यं, धनुः, न, उद्यतम्, वाकोपविनिजिह्यम्, आननम्, न कृतम्, गुणानुरागेण, नराधिपैः, अस्य, शासनम्, माल्यमिव, शिरोभिः, उह्यते।

**सुधा-**तेन = राज्ञां दुर्योधनेन क्वचित् = कुत्रापि सज्यम् = सशिक्षिनीकम् आरोपितमौर्वीकमित्यर्थः। धनुः कोदण्डम्, न, उद्यतम् = नोत्तानितम्, वा = तथा च, कोपविजिह्यम् = क्रोधकुटिलम्, अमर्षवैकृत्यम्, आननम् = मुखम्, न कृतम् = न विहितम्। अर्थात्सर्वे भूपतयोऽस्य शासनानुसारेणैव चलन्ति, न हि