किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

नवमः सर्गः १५९

अम्बुरुहिण्या नलिन्या। उज्झितहर्षं चक्रवाकदुर्दशादर्शनादिव त्यक्तविकासं पङ्कजं मुखमिव नति नम्रत्वं नोयते स्म नीतम्। 'प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणाम्'। इति नयेतेर्द्विकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि लिट्। प्रायेण दुःखदर्शनात्स्त्रियः खिद्यन्ते। विशेषेण विरहदर्शनादिति भावः। अत्र पङ्कजावनतेश्चक्रवाकविकोशानन्तर्वातहेतु- कत्वमुत्प्रेक्ष्यते। तच्च मुखोपमेयमम्बुरुहिण्याः कामिनीसाम्यं गमयन्त्या निनह्नुवान इत्युपमोत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः। व्यञ्जकाप्रयोगात्प्रतीयमानोत्प्रेक्षा।

हिन्दी—पक्षी ( चकवे ) के समीप रहने पर भी अपनी प्रिया चकवीको सामने वचनमात्र देते हुए देखकर कमलिनीने हर्ष ( विकास ) से रहित कमलको मुखके समान झुका दिया ( संकुचित कर दिया ) ॥ १४ ॥

रञ्जिता नु विविधास्तरुकैला नामितं नु गगनं स्थगितं नु ।
पूरिता नु विषमेषु धरित्री संहृता नु ककुभस्तिमिर्रेण ॥ १५ ॥

मल्लि०—रञ्जिता इति। तिमिरेणान्धकारेण विविधास्तरवः शैलाश्च रञ्जिताः स्वसावर्ण्यमापादिता नु। अन्यथा कथमेषा नीलोदघत्वमिति भावः। गगनं नामितं नु। आभूतलादिति शेषः। 'मिता ह्रस्वः' इत्यत्र वा शब्दानुवृत्त्या व्यवस्थित- विभाषाश्रयणात्र ह्रस्वः। यद्वा—गगन स्थगितमाच्छादितं नु। उभयत्रापि तमसा- वृतत्वान्न दृश्यत इति भावः। तथा धरित्री विषमेषु निम्नोन्नतेषु पूरिता समीकृता नु। अन्यथा तद्विवेकः कथं न स्यादिति भावः। ककुभो दिशश्च संहृता नु लुप्ताः किम्। 'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः'। इत्यमरः। कथमन्धथा न दृश्यन्त । इति भावः। अत्र तिमिरे तरुशैलाद्यनेकविषयरञ्ज कत्वादिकमारोप्य संदिग्ध इति संदेहालङ्कारः। अनेन 'नु' शब्दस्य संभावनाद्योतकत्वमत्रोत्प्रेक्षाप्रकारमित्यलङ्कार- सर्वस्वकारः।

हिन्दी—अन्धकारने अनेक वृक्षों और पर्वतोंको रंगा दिया क्या ? आकाशको जमीनकी तरफ झुका तो नहीं दिया ? आकाशपर काले वस्त्रसे आच्छादन तो नहीं किया ? धरतीका ऊँच-नीच स्थानोंमें सम तो नहीं कर दिया ? दिशाओंको लुप्ततो नहीं कर डाला ? ( नहीं तो ये सब क्यों नहीं देखे जा रहे हैं ? ) ॥ १५ ॥

रात्रिरागमलिनानि विकासं पङ्कजानि रहयन्ति विहाय ।
स्पष्टतारकमियाय नभः श्रीर्वस्तुमिच्छति निरापदि सर्वः ॥ १६ ॥

मल्लि०—रात्रीति ॥ श्रीः शोभा कर्त्री रात्रेः संध्याया रागेण स्वच्छच्छायोपर-

१६०	किरातार्जुनीयम्

ञ्जनेन मलिनानि अत एव विरूपं रहयन्ति त्यजन्ति । रहतेस्त्यागार्थाण्णिच्-प्रत्ययः । पङ्कजानि विहाय त्यक्त्वा स्पष्टतारकं नभः खम् । इयाय प्राप । तथा हि—सर्वो जनो निरापदि निर्वाधस्थले वस्तुं स्थातुम् । 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इतोड्-प्रतिषेधः । 'घसिश्च सान्तेषु वसः प्रसारिणि' इति वचनात् । इच्छति ।

**हिन्दी—**श्री (शोभाकी अधिष्ठात्री देवी) ने सन्ध्याके रागसे मलिन अतएव विकासको छोड़ते हुए कमलका परित्याग कर स्पष्ट ताराओंसे युक्त आकाशको प्राप्त कर लिया । सभी जन बाधासे रहित स्थलमें रहनेकी इच्छा करते हैं ॥ १६ ॥

व्यानशे शशधरेण विमुक्तः केतकीकुसुमकेसरपाण्डुः ।
चूर्णमुष्टिरिव लम्भितकान्तिर्वासवस्य दिशमंशुसमूहः ॥ १७ ॥

**मल्लि०—**व्यानश इति ॥ शशधरेण चन्द्रेण विमुक्तः क्षिप्तः केतकीकुसुमकेसर इव पाण्डुर्लम्भिता प्रापिता कान्तिर्यस्य सोंऽशुसमूहो रश्मिसमूहः । चूर्णस्य कर्पूरक्षोदस्य मुष्टिरिव । 'मुष्टि' शब्दस्य द्विलिङ्गत्वेऽप्यत्र पुंल्लिङ्गतैव ग्राह्या । उपमेयानुसारान् । वासवस्येन्द्रस्य दिशं प्राचीं व्यानशे व्याप । अनेन दिशानिशाकरयोर्नायिकानायकोपम्यं गम्यते ।

**हिन्दी—**चन्द्रमासे छोड़े गये केतकीके फूलके केसरके समान सफेद कान्तिको प्राप्त कराये गये किरणसमूहने कर्पूरचूर्णकी मुष्टिके समान इन्द्रकी दिशा (पूर्व) को व्याप्त किया ॥ १७ ॥

उज्झती शुचिमिवाशु तमिस्रामन्तिकं व्रजति तारकराजे ।
दिक्प्रसादगुणमण्डनमूहे रश्मिहासविशदं मुखमैन्द्री ॥ १८ ॥

**मल्लि०—**उज्झतीति ॥ इन्द्रस्येयमैन्द्री दिक् प्राची तारकराजं नक्षत्रनाथे । 'कनीनिकायां नक्षत्रे तारकं तारकापि च' । इति विश्वः । अन्तिकं समीपं व्रजति सति । आशु तमिस्रामन्धतमसम् । 'तमिस्रा स्त्री ध्वान्तेनिशि निश्यन्धतमसे न ना' इति वैजयन्ती । शुचमिव । विरहदुःखमिवेत्यर्थः । उज्झती विजहती । प्रसादो नैर्मल्यमेव गुणः स एव मण्डनं यस्य तत् । रश्मयो हास इव तेन विशदं मुखमिव मुखमग्रभागम् । श्लिष्टोपमेयम् । ऊहे वहति स्म । अत्र दिश्चन्द्रयोर्नायिकानायकोपम्यं गम्यते ।

**हिन्दी—**इन्द्रकी दिशा (प्राची) ने नक्षत्रोंके स्वामी चन्द्रमाको समीप आते हुए देखकर शीघ्र गाढ अन्धकारकी तरह शोक (विरहके दुःख) को मानो छोड़ती