किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ६३

द्विषदिति । यद्यतः कारणादियं दशाऽवस्था । 'दशा वर्तविवस्थायाम्' इति विश्वः। द्विषन्तो निमित्तं यस्या सा । 'द्विषोऽमित्रे' इति शतृप्रत्ययः। अतो मे मनः समूलं साशयमुन्मूलयतीवोत्पाटयतीव । दैविकी त्वापन्न दुः खायेत्याह-परैरिति ।

परैः शत्रुभिर्पर्यासिताऽपर्यावतिता वीर्यसम्पद्येषां तेषां मानिनां पराभवो विद्ध्युत्सव खेति वैधम्र्येणार्थान्तरन्यासः। मानहानिर्दुःसहा, न त्वापदिति भावः॥४१॥

अन्वयः-यत्, इयं, दशा; द्विषन्निमित्ता (तवास्ति), ततः, समूलं, मे मनः, उन्मूलयति, इव । परैः अपर्यासितवीर्यसम्पदां, मानिनां, पराभवः, अपि, उत्सवः, एव (भवति) ॥४१॥

सुधा-यत् = यस्मात्कारणात्, इयम् = वर्तमाना, वनतासरूपेति शेषः। दशा= अवस्था, द्विषन्निमित्ता = शत्रुहेतुकी, तव युधिष्ठिरस्य वर्तते, तत् = तस्मात्, समूलं साश्रयम्, मे = मम, द्रौपद्या इति शेषः। मन = चित्तम्, उन्मूलयति = उत्पाटयति, इव । परैः = शत्रुभिः, अपर्यासितवीर्यसम्पदाम् = अपर्यावर्तितपौरुषसम्पत्तीनाम्, अनवरुद्धवि- क्रमाणादित्यर्थः। मानिनाम्=मनस्विनाम्, पराभवः=पराजय इत्यर्थः। अपि, उत्सवः = उद्धवः, हर्षोदयः एव भवति ॥४१॥

समासः-द्विषन्तः निमित्तं यस्याः सा द्विषन्निमित्ता । मूलेन सह वर्तते इति समूलम् । न पर्यासिता अपर्यासिता, अपर्यासिता, वीर्यसम्पद् येषां ते अपर्यासित-वीर्यसम्पदस्तषाम् पर्यासितवीर्यसम्पदाम् ॥४१॥

व्याकरणम्-उन्मूलयति = उत्+मूल+णिच्+लट् ॥४१॥

वाच्यान्तरम्-यद् अनया दशया द्विषन्निमिततया भूयते, ततः समूलेन मे मनसा उन्मूल्यते इव । परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां मानिनां पराभवेनापि उत्सवेन एव भूयते ॥४१॥

कोषः-'रिपौ वैरियसपत्लारिद्विषद्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः। 'हेतुर्निमित्तकारण-बीजनिदानानि हेतौ स्यः' इति। 'दशा वर्तविवस्तायाम्' इति विश्वः। 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः। 'पराभवः परिभवः पराजय इतीर्यते'। 'अथ क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः इत्यमरः॥४१॥

सारार्थः-यदिदं वर्तमानावस्था दैवहेतुकी भवेत्तदा न तथा मनोहानिः। यतो रिपुकृताऽवस्थेयमस्ति, अतो मम मन उन्मूलितमिवालम्बमनुभूयते । न हि एवं दशायां मादृशानां जनानां प्राणा मनांसि तिष्ठन्ति, यन्मम मनो नो स्फुटति, प्राणा न बहिष्पर्वन्ति, तत्केवलं दुःखभोगहेतवे एवेति ज्ञायते । परन्तु भवन्तो मानिनः सन्ति, अतः शत्रुभिरतुलितविक्रमाणां भवतां दैवात्पराजयोपि हर्षोदय इव भवति ॥

६४	किरातार्जुनीयम्	[प्रथमः

भाषार्थः-आपकी यह हालत शत्रुओं के कारण है, इसी से मेरा मन उखड़ा हुआ सा जान पड़ता है। शत्रुओं से अपराजित पौरुषसंपत्ति वाले मानी जन के लिये पराभव भी उत्सव ही के समान मालूम पड़ता है ॥४१॥

विहाय शान्ति नृप धाम तत्पुनः प्रसीद सन्धेहि वधाय विद्विषाम्।
व्रजन्ति शत्रूनवधूय निःस्पृहा शमेन सिद्धिं मुनयो न भूभृतः॥४२॥

विहायेति। हे नृप, शान्तिं विहाय तत्प्रसिद्धं धाम तेजो विद्विषां वधाय पुनः सन्धेह्यङ्गीकुरु प्रसीद। प्रार्थनायां लोट्। ननु शमेन कार्यसिद्धौ किं क्रोधेनेत्याह- व्रजन्तीति। निःस्पृहा मुनयः शमेन क्रोधवर्जनेन सिद्धिं व्रजन्ति। भूभृतस्तु शत्रूनवधूय निर्जित्य। कैवल्यकार्यं तु शान्तिसाध्यमित्यर्थः॥४२॥

अन्वयः-हे नृप, शान्तिं, विहाय, विद्विषां, वधाय; पुनः, यत्, धाम, सन्धेहि, प्रसीद। निःस्पृहाः, मुनयः शत्रून्, अवधूय, शमेन, सिद्धिं व्रजन्ति। (किन्तु) भूभृतः (तथा) न ॥४२॥

सुधा-हे नृप = राजन्, युधिष्ठिर ! शान्तिम् = क्षमाम्, सकलापमानदुःख-सहनशीलरूपामित्यर्थः, विहाय = त्यक्त्वा, विद्विषाम् = वैरिणाम्, दुर्योधनादीना-मित्यर्थः वधाय = नाशाय, पुनः = भूयः, तत् = स्वकीयं पौर्विकमित्यर्थं। धाम = तेजः, सन्धेहि = अङ्गीकुरु, प्रसीद। यतो न हि शान्त्याशत्रून् विजित्य सिद्धिं लभते कश्चिदित्याह-निःस्पृहाः = निरीहा, आकामा इति यावत् । मुनयः = संयमिनः, शत्रून = कामादीन्, अवधूय = तिरस्कृत्य, दूरीकृत्य, शमेन = शान्त्या, सिद्धिम् = अभिलाषपूर्तिम्; व्रजन्ति = यान्ति । भूभृतः = राजानः तथा शान्त्या न सिद्धिं व्रजन्तीति ॥४२॥

समासः-निर्गता स्पृहा येषां ते निःस्पृहाः। भुवं बिभ्रतीति भूभृतः॥४२॥

व्याकरणम्-विहाय = वि+हा+क्त्वा+ल्यप्। सन्धेहि = सम्+धा +लोट् । प्रसीद = प्र+सद्+लोट्। अवधूय = अव+धूञ्+क्त्वा+ल्यप् । व्रजन्ति = व्रज + लट् ॥४२॥

वाच्यान्तरम्-हे नृप ! शान्तिं विहाय विद्विषां वधाय पुनः तद् धाम (त्वया) सन्धीयताम्, प्रसद्यताम्, निःस्पृहैर्मुनिभिः शत्रून् अवधूय शमेन सिद्धिर्व्रज्यते । किन्तु भूभृद्भिस्तथा न सिद्धिर्व्रज्यते ॥४२॥

कोषः-‘शमनन्तु शमः शान्तिः’ इत्यमरः। गृह-देह-त्विट्-प्रभावा धामानि' इत्यमरः॥४२॥