किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । २७

सुधा-शङ्कितः = सन्देहापन्नः सन् न हि केषामपि विश्वासं कुर्वन्नित्यर्थः। परितः, स्वराष्ट्रे परराष्ट्रेऽपि, परेतरान् = आत्मीयान्, यस्मिन्, जने सर्वथा विश्वासो, न हि स्वल्पोऽप्यविश्वासस्तानित्यर्थः। रक्षान् = रक्षकान्, कः केनाशयेन किं किं व्यापारं करोति, (तत्त्वया) गुप्तचित्तेन तटस्थेन सर्वं ज्ञातव्यमेवं सङ्केतितान् । कृत्वेत्यर्थः। (तदा) अशङ्किताकारम् = अचिन्तितचेष्टं, यथाऽन्येन ज्ञायते तद्दुर्योधनस्य हृदि न हि अल्पीयस्यपि शङ्का विद्यते, तदेत्यर्थः। उपैति = प्राप्नोति, अन्यान्, तथा दर्शयतीति भावः। तथा च क्रियाऽपवर्गेषु = कार्यसमाप्तिषु, कृत्यावसानेष्वित्यर्थः, अनुजीविसात्कृताः = अनुचरायत्तीकृताः, सम्पदः, = सम्पतयः, अस्य दुर्योधनस्य, कृतज्ञताम् = उपकारज्ञताम्, वदन्ति = कथयन्ति ॥१४॥

समासः- परेभ्य इतरे परेतेरे तान् परेतरान्। शङ्का जाताऽस्येति शङ्कितः, नः शङ्कितः अशङ्कितः आकारो यस्मिन्निति क्रि०वि०। क्रियाया अपवर्गा क्रियापवर्गाः तेषु । अनुजीविनामधीनाः कृताः अनुजीविसात्कृता । कृतं जानातीति कृतज्ञस्तस्य भावः कृतज्ञताम् ॥१४॥

व्याकरणम्- विधाय = वि+धा+क्त्वा+ल्यप् । उपैति = उप+इण्+लट्। वदन्ति=वद्+लट् ॥१४॥

वाच्यान्तरम्- शङ्कितेन तेन परितः परेतरान् रक्षान् विधाय अशङ्किताकारम् उपेयते, क्रियाऽपवर्गेषु अनुजीविसात्कृताभिः सम्पद्भिरस्य कृतज्ञता उच्यते ॥१४॥

कोषः- 'समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि' इत्यमरः। 'अपवर्गोऽवसानन्तु मोक्षोऽपि च निगद्यते' इति । 'अर्थ सम्पदि सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च' इत्यमरः ॥१४॥

सारार्थः- प्रकृत्याऽविश्वस्तोऽपि स दुर्योधनः आत्मीयान् जनान् राजकार्येषु नियुज्य कथमेते राज्यपक्षं पोषयन्तीति गुप्तरूपेण पश्यन् बहिर्विश्वस्तः इव लक्ष्यते तथा च भृत्येषु दत्तस्य कार्यसाधननियोगस्य संसिद्धौ तेभ्यो दत्ता बह्व्यः सम्पदः एव दुर्योधनस्य उपकारितां सूचयन्ति ॥१४॥

भाषार्थः- हर वक्त सबके ऊपर शक करता हुआ भी वह चारों तरफ सब कर्मों में अपने आत्मीयों को लगाकर खुद निःशंक (निश्चिन्त) सा रहता है और काम-काजों के आखिरी में नौकरों के हाथ में दी हुई दौलत ही दुर्योधन की कृतज्ञता प्रकट करती है ॥१३॥

२८ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

अथोपायप्रयोगस्य फलवत्तां दर्शयति-
अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग्विनियोगसत्क्रियाः।
फलन्त्युपायाः परिबृंहितायतीरुपेत्य सङ्घर्षमिवार्थसम्पदः ॥१९॥

अनारतमिति। तेन राज्ञा पदेषूपादेयवस्तुषु। 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिप्रवस्तुषु' इत्यमरः। सम्यग् सङ्कीर्णमध्यस्तं च विभज्य विविच्य। विनियोग एव सत्क्रियाऽनुग्रहः। सत्कार इति यावत्। येषां ते लम्भिताः स्थानेषु सम्यक्प्रयुक्ता इत्यर्थः। उपाया सामादयः सङ्घर्षं परस्परस्पर्धामुपेत्येवेत्युत्प्रेक्षा। परिबृंहितायतीः प्रचितोत्तरकालाः। स्थिरा इत्यर्थः। अर्थसम्पदोऽनारतमजस्रं फलन्ति। प्रसुवत इत्यर्थः॥१९॥

अन्वयः- तेषु पदेषु सम्यग् विभज्य लम्भिताः, विनियोगसत्क्रियाः उपायाः, सङ्घर्षम्, उपेत्य इव परिबृंहितायतीः, अर्थसम्पदः, अनारतम् फलन्ति ॥१९॥

सुधा- तेन = राजा दुर्योधनेन, पदेषु = उपादेयवस्तुषु, सम्यक् = यथोचितम्, विभज्य = विभागं कृत्वा, लम्भिताः = यथास्थानं, प्रयुक्ताः, विनियोगसत्क्रियाः= धनदानरूपसत्कारवन्तः, उपायः = सामादयः, सङ्घर्षम् = अन्योन्यस्पर्धाम्, उपेत्य= प्राप्य इव, परिबृंहितायतीः = प्रचितोत्तरकालाः, अर्थसम्पदः = धनसम्पत्तीः, अनारतं सततं, फलन्ति = साधयन्ति इत्यर्थः॥१९॥

समासः- विनियोग एव सत्क्रियां येषां ते विनियोगसत्क्रियाः। अर्थाः एव सम्पदः अर्थसम्पदः। परिवृहित आयतिर्यासां ताः परिबृहितायतयः, ताः॥१९॥

व्याकरणम्- लम्भिताः = लभि + क्तः। विभज्य = वि+भज् क्त्वा = ल्यप्। फलन्ति = फल्+लट् ॥१९॥

वाच्यान्तरम्- विनियोगसत्क्रियैरुपायैरर्थसम्पदः फल्यन्ते ॥१९॥

कोषः- 'सततानारताश्रान्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः॥१९॥

सारार्थः- दुर्योधनविहिताः सामदानदण्डभेदाः अभ्युदयपरिणामा भवन्तः परस्परस्पर्धा कुर्वन्त इव सकलश्रियः फलन्ति। न कुत्रापि ते विफला भवन्ति ॥१९॥

भाषार्थः- वह दुर्योधन हर एक विभागों में जो साम, दान, दण्ड, भेद उपाय करता है, ये एक दूसरे से स्पर्धा रखते हुए के समान भविष्य में उन्नतिशील