किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ६७

समासः— न विलङ्घ्यम् अविलङ्घ्यं विकर्षणं यस्य तत् अविलङ्घ्यविकर्षणं, रवश्च कर्म च रवकर्मणी, ज्याया रवकर्मणी, ज्यारवकर्मणी प्रथिते ज्यारवकर्मणी यस्य तत् प्रथितज्यारवकर्म । अरीणां दृष्टयोऽरिदृष्टयस्तासां गोचर इत्यरिदृष्टिगोचरस्तन्नरिदृष्टिगोचरम् । शितश्च निस्त्रिंशः शितनिस्त्रिंशः, तेन युक्ताविति शितनिस्त्रिंशयुजौ । इषवो बाणा धीयन्ते ययोस्तौ इषुधी महान्ताविवुषी महेषुधी ॥ ५७ ॥

व्याकरणम्— कार्मुकं = कर्मन् + उकञ् । अगतौ = नञ् + गम् + क्तः ॥ ५७ ॥

वाच्यान्तरम्— यथावदेव ॥ ५७ ॥

कोषः— ‘मौर्वी-ज्या-शिञ्जिनी-गुण’ इत्यमरः । ‘शब्दे निनाद-निनद-ध्वनि-ध्वान-रव स्वना’ इत्यमरः । ‘धनुष्प्रपौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्’ इत्यमरः । रिपौ वैरिसपलारिद्विषद्वेषणदुहृर्द’ इत्यमरः । ‘दृग्दृगौ लोचनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी’ इत्यमरः । खड्गे तु निस्त्रिंशश्चन्द्रहासासिरिष्टय’ इत्यमरः । तूणोपासङ्ग-तूणीरनिषङ्गा इषुधिद्वयोः’ इत्यमरः ॥ ५७ ॥

सारार्थः— यस्याकर्षणं न कदाऽपि शत्रुभिस्तिरस्कृतमर्याद्यस्मिन्नाकृष्टे शत्रवः शमनभवनातिथयः सम्पन्ना एवं गाण्डीवसंज्ञं धनुः । तथा च तीक्ष्णकरवालयुक्तौ तूणीरौ च वहन्नर्जुनो ‘वने आः कोऽयं वीरोऽत्र किमर्थमासः, अहह ! किमस्य कष्टमापतितं येन प्रायस्तपोभूमौ सुकुमारकलेवरोऽपि तपः कर्तुमागतः’ एवं साश्रुनयनं मिथो वदतां मनः प्रवेशं कृतवान् ॥ ५७ ॥

भाषार्थः— शत्रुओं से नहीं आक्रमण किया हुआ है चढ़ाना जिसका, और जगद्विदित है ताँत का शब्द और काम जिसका, ऐसे गाण्डीव नाम के धनुष को और बैरियों की आँख के सामने नहीं पड़ा है जो, ऐसे तेज (नोकीले) बाण से युक्त तर्कश को धारण किये अर्जुन उस बन में कुछ देरतक योगियों के दिल में पैठे ॥

यशसेव तिरोदधन्मुहुर्महसा गोत्रभिदायुधक्षतीः ।
कवचं च सरत्नमुद्वहञ्ज्वलितज्योतिरिवान्तरं दिवः ॥ ५८ ॥

यशसेति । किञ्च । गोत्रभिद इन्द्रस्यायुधक्षतीर्वज्रप्रहाररन्ध्राणि । खाण्डवदाहसम्भवादिति भावः । महसा स्वकान्त्या यशसेव मूर्तया कीर्त्येव मुहुस्तिरोदधदाच्छादयन् । सरत्नं रत्नसहितमत एव ज्वलितज्योतिर्दीप्तितारकम् । ‘ज्योतिस्ताराऽग्निभाज्वालादृक्पुत्रार्थधरात्मसु च’ इति वैजयन्ती । दिवोऽन्तरं नभोमध्यमिवावस्थितम् । ‘अन्तरं परिधानीये बाह्य स्वीयेऽन्तरात्मनि । क्लीबे मध्ये प्रकाशे च’ इति वैजयन्ती । कवचं चोद्वहन् ॥ ५८ ॥

अन्वयः— गोत्रभिदायुधक्षतीः यशसा, इव, महसा, तिरोदधद् सरत्नं, ज्वलितज्योतिः, दिवः, अन्तरम्, इव कवचं, च, उद्वहन् ॥ ५८ ॥

६८ | किरातार्जुनीयम् | [ तृतीयः

व्याख्या—गोत्रभिदायुधक्षतीः = इन्द्रास्त्राघातचिह्नानि, वज्रप्रहारलक्षणानीत्यर्थः। यशसा = कीर्त्या, इव, महसा = तेजसा, तिरोदधत् = आच्छादयन्, तथा च, सरत्नम् = मणिगणालङ्कृतं, ज्वलितज्योतिः = समुदितनक्षत्रं, दिवः = आकाशस्य, अन्तरम् = मध्यं, प्रकाशवन्नक्षत्रशोभिताकाशमिवेत्यर्थः । कवचं च = वर्म च, लौहनिर्मिताङ्गावरणमित्यर्थः । यत्परिधानेन परबाणादयो नान्तः प्रविशन्ति, तद् उद्वहन्=धारयन्, क्षणं तपोभृतां हृदयानि समाविवेशेति पुरः पद्येन सम्बन्धः ॥५८॥

समासः—गोत्रं पर्वतं भिनत्तीति गोत्रभिद् इन्द्रस्तस्य यदायुधं वज्रं, तद् गोत्रभिदायुधं तस्य याः क्षतयस्ता गोत्रभिदायुधक्षतीः। रत्नैः सहितं सरत्नम्। ज्वलितानि ज्योतींषि यस्मिंस्तद् ज्वलितज्योतिः। तद् ॥ ५७ ॥

व्याकरणम्—तिरोदधत् = तिरस् + धा + लट् + शतृ । उद्वहन् = उद् + वह् + लट् + शतृ ॥ ५८ ॥

वाच्यान्तरम्—गोत्रभिदायुधक्षतीर्यशसेव महसा तिरोदधता, सरत्नं ज्वलितज्योतिर्दिवोऽन्तरमिव कवचमुद्वहताऽर्जुनेन तपोभृतां हृदयानि समाविविशिरे ॥५८॥

कोषः—'सुत्रामा गोत्रभृद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा' इत्यमरः । 'आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रम्' इत्यमरः । 'क्षतिः प्रहारे हानौ च' इति विश्वः । 'यशः कीर्त्तिः समज्ञा च' इत्यमरः । 'महस्तूत्सवतेजसोः' इत्यमरः । 'रत्नं मणिन्र्द्वयोरश्मजातौ · मुक्ताऽऽदिकेऽपि च' इत्यमरः । 'उरश्छदः कङ्कटकोऽजगरः कवचोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । 'ज्योतिस्तारानिभाज्वालादृक्पुन्नाम्न्यधरासु च' इति वैजयन्ती ॥ ५८ ॥

सारार्थः—खाण्डववनदाहावसरे इन्द्रार्जुनयोः समरमभूत् तत्रैवेन्द्रेणार्जुनं प्रति वज्रं प्रक्षिप्तं, तेन तस्य चिह्नं स्वदेहकान्त्याऽऽच्छादयन् (अहो इन्द्रवज्रप्रहारोऽप्यस्मिन् वीरे व्यर्थो जातो धन्योऽयं वीरवर इत्येवम्) अलौकिकयशसेव व्याप्तः । मणिगणखचितकवचं परिदधदर्जुनो मुनिवसतिसमीपवर्तिनि वने गत इति ॥ ५८ ॥

भाषार्थः—इन्द्र के वज्र प्रहार के दागों को यशरूप अपने तेज से ढाँकते हुए, जैसे तारागण भूषित आकाश का बीच हो वैसे रत्नों सहित, कवच को धारण किये अर्जुन तपोवन में पहुँचे ॥ ५८ ॥

अलकाऽधिपभृत्यदर्शितं शिवमूर्वीधरवर्त्म संप्रयान् ।
हृदयानि समाविवेश स क्षणमुद्वाष्पदृशां तपोभृताम् ॥ ५९ ॥

अलकेति । सोऽर्जुनोऽलकाऽधिपभृत्येन यक्षेण दर्शितमतः शिवं निर्बाधमुर्वीधरवर्त्म हिमवन्मार्गं प्रति संप्रयान् गच्छन् । क्षणमुद्वाष्पदृशां वियोगदुःखा-