किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। ३७

केऽपि तत्प्रतिकूलाः सन्त्यत एव दुर्योधनस्य न हि धनुरुत्तानावसरो नहि वा क्रोधकरणावश्यकतेति भावः। तथैवाह- नराधिपैः = नरेन्द्रैः, भूपतिभिः, गुणानुरागेण = दयादाक्षिण्यादिस्नेहेन, अस्य = दुर्योधनस्य, शासनम् = आदेशवचः, माल्यम् = स्रक्, ग्रथितपुष्पसमूहः इव, शिरोभिः = शीर्षैः, उद्यते = धार्यते। तथा च माल्यमपि सूत्रबद्धं सदैव भूपतिभिर्धार्यते इति शेषः॥२१॥

समासः-ज्यया सहितं सज्यम्। कोपेन विजिह्यं कोपविजिह्यम्। गुणेष्वनुरागो गुणानुरागस्तेन गुणानुरागेण। नराणामधिपा नराधिपास्तैर्नराधिपैः॥ २१॥

व्याकरणम्- उद्यते—वह+कर्मणि लट् ॥२१॥

वाच्यान्तरम्- स क्वचित् सज्यं धनुः नोद्यतवान्। वा कोपविजिह्यम् आननं न कृतवान्। नराधिपाः गुणानुरागेण अस्य शासनं माल्यमिव शिरोभिर्वहन्तीति॥

कोषः-‘मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः। धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् इत्यमरः। ‘कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट् क्रुधौ स्त्रियो’ इत्यमरः। ‘अरालं वृजिनं जिह्ममृमितकुञ्चितं नतम्। आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि’ इत्यमरः ‘वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्’ इत्यमरः। ‘माल्यं मालास्रजौ मूर्ध्नि केशमध्ये तु गर्भकाः’॥२१॥

सारार्थः-दुर्योधन एवं दयादाक्षिण्यादिगुणैः राष्ट्रं पालयति, येन न कोऽपि जनः तद्विरुद्धाचरणशीलोऽस्ति। न कुत्रापि दुर्योधनस्य क्रोधावसरो जातः। अपि तु ‘तत्प्रजापालनपद्धतिदर्शनप्रसन्नाः राजानो माल्यमिव तच्छासनं धारयन्ति’ शिरोभिरिति ॥२१॥

भाषार्थः-दुर्योधन ने कहीं भी रोदा चढ़ाकर धनुष को नहीं उठाया, न तो कभी क्रोधवश मुख ही टेढ़ा किया। आश्रित राजा लोग भी उसके गुणों के अनुराग से उसकी आज्ञा को माला के समान शिर पर धारण करते हैं ॥२१॥

सम्प्रत्यस्य धार्मिकत्वमाह-

स यौवराज्ये नवयौवनोद्धतं निधाय दुःशासनमिद्धशासनः।
मखेष्वखिन्नोऽनुमतः पुरोधसा धिनोति हव्येन हिरण्यरेतसम् ॥२२॥

स इति। इद्धशासनोऽप्रतिहताज्ञः स दुर्योधनो नवयौवनोद्धतं प्रगल्भम्। धुरन्धरमित्यर्थः। दुःखेन शास्यत इति दुःशासनस्तम्। ‘भाषायां शासिबुधि-’ इत्यादिना खलर्थे युच्प्रत्ययः। यौवराज्ये युवराजकर्मणि। 'ब्राह्मणादित्वात्ष्यञ्।'

३८ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

निधाय । नियुज्येत्यर्थः। पुरोधसा पुरोहितेनानुमतोऽनुज्ञातः। तस्मिन्याजके सतीत्यर्थः। तदुल्लङ्घने दोषस्मरणादिति भावः। 'निष्ठा' इति भूतार्थे क्तः। न तु 'मतिबुद्धि' इत्यादिना वर्तमानार्थे । अन्यथा 'पुरोधसा इत्यत्र' क्तस्य च वर्तमाने' इति षष्ठी स्यात् । अखिन्नोऽनलसो मखेषु क्रतुषु हव्येन हविषा । हिरण्यं रेतो यस्य तं हिरण्यरेतसमनलं धिनोति प्रीणयति । धिन्वेः प्रीणनार्थाद् 'धिन्विकृण्व्योर च' इत्युप्रत्ययः। अकारश्चान्तादेशः॥२२॥

अन्वयः- इद्धशासनः, सः, यौवराज्ये, नवयौवनोद्धतम्, दुःशासनम्, निधाय, मखेषु, अखिन्नः, पुरोधसा, अनुमतः, (सन्) हव्येन, हिरण्यरेतसम्, धिनोति ॥२२॥

सुधा- इद्धशासनः = उग्राज्ञाकरः, सः दुर्योधन, यौवराज्ये = युवराजाधिकारे, नवयौवनोद्धतम् = अभिनवतारुणप्रगल्भम्, दुःशासनम्=एतन्नामानम्, निधाय=निवेश्य, मखेषु = यज्ञेषु, अखिन्नः=प्रसन्नः, अव्यग्र इत्यर्थः। यज्ञकर्मणि व्यग्रचित्तस्य न हि तत्फलाप्तिर्भवतीत्यत उचितमेवैतत् । पुरोधसा = पुरोहितेन । अनुमतः = अनुज्ञातः। यथा यथाऽऽदिशति पुरोहितस्तथा तथा, न हि तत्पृथक्किमपि;, पृथक्कर्म करणेन पुरोधसोऽपमानेन यज्ञफलप्राप्तिर्नैति । हव्येन = हविषा, घृत-यव-तिल प्रभृतिनेति भावः। हिरण्यरेतसम् = अग्निम्, धिनोति = जुहोति । न केवलमैहिकं लोकरञ्जनं क्रियते, अपि तु पारलौकिकोऽपि धर्मोऽनुष्ठीयते तेन, तद्वशतोऽपि प्रजाकल्याणमेव भवति । 'धर्मवतो । राज्ञो राज्ये न हि जनाः क्लेशभागिनो भवन्तीति ॥

समासः- युवा राजा युवराजस्तस्य कर्म यौवराज्यम्, तस्मिन् यौवराज्ये। नवं यौवनं नवयौवनम्, नवयौवनेन उद्धतो नवयौवनोद्धतस्तं नवयौवनोद्धतम् । इद्धं शासनं यस्य स इद्धशासनस्तमिद्धशासनम् । न खिन्नः, अखिन्नः। हिरण्यं सुवर्णं रेतो यस्य स हिरण्यरेतास्तं हिरण्यरेतसम् ॥२२॥

व्याकरणम्- निधाय = नि + धा क्त्वा+ल्यप् । धिनोति = धिवि + लट् + वस्योत्वं उप्रत्ययश्च ॥२२॥

वाच्यान्तरम्- तेन इद्धशासनेन यौवराज्ये नवयौवनोद्धतं दुःशासनं निधाय मखेषु अखिन्नेन पुरोधसाऽनुमतेन हव्येन हिरण्यरेताः धिन्व्यते ॥२२॥

कोषः- 'जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः' इत्यमरः। 'यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः' इत्यमरः। 'पुरोधास्तु पुरोहितः' इत्यमरः। 'हिरण्यरेत हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः' इत्यमरः॥२२॥