किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः १ ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १२५

---

कोषः—'खिन्नो व्यग्रोऽसुखी क्लेशी चाकुलश्चिन्तितो मतः' इति कोषः । 'अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः । 'अर्थः प्रयोजने भाव' इति कोषः ॥

सारार्थः—यदा युधिष्ठिरः वनेचरवदननिवेदितवचनश्रवणस्मृतिजायमानखेद-खिन्नं भीमं स्वनीतिरीत्योपदिशति स्म तदानीमेव शरीरधारी मनोरथ इव व्यासः समागतः ॥ ५४ ॥

भाषार्थः—इस तरह घबड़ाये हुए भीम के प्रति स्थिरचित्त से नीति का रास्ता बताते हुए महाराज युधिष्ठिर के पास खुद मनोरथस्वरूप श्रीव्यासजी आ पहुँचे ॥

अथ युग्मेनाह—
मधुरैरवशानि लम्भयन्नपि तिर्यञ्चि शमं निरीक्षितैः ।
परितः पटु बिभ्रदेनसां दहनं धाम विलोकनक्षमम् ॥ ५५ ॥

मधुरैरिति—मधुरैः शान्तैर्निरीक्षितैरवलोकनैः । नपुंसके भावे क्तः । न विद्यते वशमायत्तत्वं येषां तान्यवशानि प्रतिकुलानि । 'वशमायत्ततायां च' इति विश्वः । तिर्यञ्चि मृगपक्ष्यादीनि शमं शान्ति लम्भयन्प्रापयन् । 'लभेर्नुम्' इति नुमागमः । 'गत्यर्थ—' इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् । परितः पटूज्ज्वलमेनसाम् । दह्यतेऽनेनेति दहनं निवर्तकं तथाऽपि विलोकनक्षमं दर्शनीयम् । वह्नयादिविलक्षणमिति भावः । धाम तेजो बिभ्रत् ॥ ५५ ॥

अन्वयः—मधुरैः, निरीक्षितैः, अवशानि, अपि, तिर्यञ्चि, शमं, लम्भयन्, परितः पटु, एनसां, दहनं विलोकनक्षमं, धाम, बिभ्रत् ( ददृशे ) ॥ ५५ ॥

सुधा—मधुरैः=शान्तैः, प्रेमपूर्णैरिति वा अक्रूरैरिति यावत् । निरीक्षितैः=अवलोकनैः, अवशानि=स्वतन्त्राणि, अपरप्रत्ययकराणीत्यर्थः, अपि, तिर्यञ्चि=पशुपक्षिसमूहान्, शमं=शान्ति, लम्भयन्=प्रापयन्, पुनः, परितः = समन्तात्, पटु = उज्ज्वलम्, एनसां = पापानां, दहनं = ज्वालकं, तथाऽपि, विलोकनक्षमं = दर्शनाहं, धाम = तेजः, बिभ्रद् = दधत्, व्यासः ( ददृशे इति ) ॥ ५५ ॥

समासः—विलोकेने क्षमं, विलोकनक्षमम् ॥ ५५ ॥

व्याकरणम्—लम्भयन्=लभ् + णिच् + शतृ + नुम् । बिभ्रद् = भृ + शतृ ॥५५॥

वाच्यान्तरम्—मधुरैर्निरीक्षितैरवशान्यपि तिर्यञ्चि शमं लम्भयन्तं, धाम बिभ्रतं व्यासं ( ददर्श ) ॥ ५५ ॥

कोषः—'स तिर्यङ्चस्तिरोऽञ्चति' इत्यमरः । 'कलुषं वृजिनैनोऽघमंहो दुरित-दुष्कृतम्' इत्यमरः ॥ ५५ ॥

सारार्थः—द्वैतवने यत्र युधिष्ठिरः सपरिवारोऽतितिष्ठत्, यत्र प्रकृत्या चञ्चला अपि नरं निरीक्ष्य व्याधबुद्ध्या द्रुतं पलायनपराः परस्परविरोधिनोऽपि ये पशु-पक्षिण आसन्, तान् परमसौम्यनयनावलोकेन शान्तान् कुर्वन् पापप्रणाशकं तेजः-पुञ्जं दधद् व्यासो युधिष्ठिरजिज्ञासया समागतः ॥ ५५ ॥

१२६ | किरातार्जुनीयम् | [ द्वितीयः

भाषार्थः— स्वच्छन्द पशु-पक्षियों को भी अपने मीठे अवलोकन से शान्त करते हुए और पापों को नाश करने वाले, चमकदार तथा दर्शनीय तेज को धारण किये हुए व्यास युधिष्ठिर के यहाँ उपस्थित हुए ॥ ५५ ॥

सहसोपगतः सविस्मयं तपसां सूतिरसूतिरापदाम्।
ददृशे जगतीभुजा मुनिः स वपुष्मानिव पुण्यसञ्चयः ॥ ५६ ॥

सहसेति । पुनः सहसोपगतोऽकस्मादागतस्तपसां सूतिः प्रभव आपदामसूतिरप्रभवः । निवर्तकः इति यावत् । स मुनिर्व्यासो वपुष्मान्देहधारी पुण्यसञ्चयः पुण्य-राशिरिवेत्युत्प्रेक्षा । जगतीभुजा राज्ञा सविस्मयं ददृशे दृष्टः ॥ ५६ ॥

अन्वयः— सहसा, उपगतः, तपसां सूतिः, आपदां, असूतिः, सः, मुनिः, वपुष्मान्, पुण्यसञ्चयः इव, जगतीभुजा, सविस्मयं ददृशे ॥ ५६ ॥

सुधा— सहसा = अकस्मात्, उपगतः = प्राप्तः, समागत इत्यर्थः । तपसां = तपश्चरणस्य, सूतिः = जनकः, आपदां = दुःखानाम्, असूतिः = अनुत्पादकः, विनाशक इत्यर्थः । सः = एवम्भूतः, मुनिः = योगी, व्यास इति शेषः । वपुष्मान् = देहवान्, पुण्यसञ्चयः = सुकृतराशिः, इव, जगतीभुजा = राज्ञा, युधिष्ठिरेणेति भावः, सविस्मयं = साश्चर्यं सचकितमित्यर्थः । अहो धन्या वयं, यदस्मिन्दुःखसमरे दुःस्तौघध्वंसकस्य व्यासस्य दर्शनमभवत् कवेदृशो धर्म आसीत् येन ममेदृक् सौभाग्यमुपस्थितं, लौकिकी गाथाऽपि सत्यैव 'एति जीवन्तमानन्दो नर वर्षशतादपि' वा० रा० एवं सबहुचकितं, ददृशे = दृष्टः ॥ ५६ ॥

समासः— विस्मयेन सह यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् । जगतीं भुनक्तीति जगतीभुक् तेन जगतीभुजा । पुण्यानां सञ्चयः पुण्यसञ्चयः ॥ ५६ ॥

व्याकरणम्— ददृशे = दृशेः कर्मणि लिट् ॥ ५६ ॥

वाच्यान्तरम्— जगतीभुक्, सहसोपगतं तपसां सूतिम्, आपदामसूतिम्, मुनिम्, वपुष्मन्तं पुण्यसञ्चयमिव ददर्श ॥ ५६ ॥

कोषः— 'अतर्किते तु सहसा' इत्यमरः । 'विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमंवे' इत्यमरः । 'तपः कृच्छ्रादिकर्म च' इत्यमरः । 'स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृष' इत्यमरः ॥ ५६ ॥

सारार्थः— यदा भीमं प्रति युधिष्ठिर उपदेशं ददाति स्म, तदानीमकस्मादपरिमेयपुण्यपुञ्जस्तपःप्रचारको व्यासस्तत्रोपस्थितो बभूव ॥ ५६ ॥

भाषार्थः— एकाएक (अचानक) पहुँचे हुए, तपस्याओं को पैदा करने वाले, विपत्तियों का संहार करनेवाले, देहधारी पुण्य के ढेर के जैसे महात्मा व्यास मुनि को बड़े अचरज के साथ महाराज युधिष्ठिर ने देखा ॥ ५६ ॥