किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १२७

अथोच्चकैरासनतः परार्ध्यादुद्यन् स धूतारुणवल्कलाग्रः ।
रराज कीर्णाकपिशांशुजालः शृङ्गात्सुमेरोरिव तिग्मरश्मिः ॥५७॥

अथेति । अथ दर्शनानन्तरम् । उच्चकैरुन्नतात्परार्ध्याच्छ्रेष्ठात् । ‘अर्ध्याद्यत्’ । ‘परावरार्धमोत्तमपूर्वाच्च’ इति यत्प्रत्ययः । आसनतः सिंहाशनादुद्यन्नुत्तिष्ठन्नत एव धूतानि कम्पितान्यरुणानि वल्कलाग्राणि यस्य स तथोक्तः । स नृपः कीर्णं विस्तृतमाकपिशमंशुजालं यस्य स तथोक्तः सुमेरोः शृङ्गादुद्यंस्तिग्मरश्मिरिव रराज ॥ ५७ ॥

**अन्वयः—**अथ उच्चकैः, परार्ध्याद्, आसनतः, उद्यन्, धूतारुणवल्कलाग्रः, सः, कीर्णाकपिशांशुजालः सुमेरोः शृङ्गाद् उद्यन् तिग्मरश्मिरिव रराज ॥ ५७ ॥

**सुधा—**परार्ध्यात् = महामूल्यवत इत्यर्थः । आसनतः = पीठात्, सिंहासनादित्यर्थः । उद्यन् = उत्तिष्ठन्, अकस्मादागतं व्यासं विलोक्य ससम्भ्रमं सिंहासनादुत्थित इत्यर्थः । अत एव, धूतारुणवल्कलाग्रः = कम्पितरक्तवृक्षत्वक्प्रान्तः, सः = युधिष्ठिरः, सुमेरोः = सुवर्णाद्रेः, शृङ्गाद् = शिखराट्, उद्यन्, अत एव कीर्णाकपिशांशुजालः = व्याप्तपीतवर्णकिरणनिकरः, तिग्मरश्मिः = सूर्यः, इव, रराज = शुशुभे । अत्रेतः पूर्ववृत्तान्तस्य दुःखरूपत्वाद्, अतः परं सम्भ्युदयलाभसम्भवाद् भिन्नेन पद्येन कविर्वर्णयति । इदं वंशस्थवृत्तम् । तल्लक्षणञ्च ‘जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ’ इति ॥

**समासः—**वल्कलस्याग्राणि वल्कलाग्राणि, अरुणानि वल्कलाग्राणि, इत्यरुणवल्कलाग्राणि, धूतान्यरुणवल्कलाग्राणि यस्य स धूतारुणवल्कलाग्रः । अंशुनां जालम् अंशुजालम्, आसमन्ताद्भावेन कपिशं पीतमंशुजालमिति आकपिशांशुजालं, कीर्णे आकपिशांशुजालं यस्य स कीर्णाकपिशांशुजालः । तिग्मा रश्मयो यस्य स तिग्मरश्मिः ॥ ५७ ॥

**व्याकरणम्—**उद्यन् = उद् + इण् + शतृ । रराज = राज् + लिट् ॥ ५७ ॥

**वाच्यान्तरम्—**अथ उच्चकैः परार्ध्यादासनात् उद्यता, धूतारुणवल्कलाग्रेण तेन सुमेरोः शृङ्गादुद्यता कीर्णाकपिशांशुजालेन तिग्मरश्मिनेव रेजे ॥ ५७ ॥

कोषः—‘पीठमासनम्’ इत्यमरः । ‘मुख्यवर्येवरेण्याश्च प्रवर्होऽनवराध्यवत् । परार्ध्याग्रप्रामहरप्राग्रयाग्रयीयमग्रियम्’ इत्यमरः । ‘वल्कद्रुत्वगित्युकम्’ इति कोषः । ‘कदारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गी कद्रुपिङ्गलौ’ इत्यमरः ॥ ५७ ॥

**सारार्थः—**यथा सुमेरोः शृङ्गादुदितः सूर्यो भाति, तथैवासनादुत्थितो युधिष्ठिरः शुशुभे ॥ ५७ ॥

भाषार्थः व्यासजी को देखने के बाद झट ऊँचे अच्छे आसन पर से उठे हुए, इसीसे डोलता हुआ लाल पेड़ की छाल के वस्त्र का किनारा है जिसका, ऐसे युधिष्ठिर उस समय सुमेरु के शिखर से उदय हुए, पीली किरण समूहों से दिगन्त को ढाँकते हुए सूर्य के समान शोभित हुए ॥ ५७ ॥

१२८ किरातार्जुनीयम् । [द्वितीयः

अवहितहृदयो विधाय सोऽर्हामृषिवदृषिवरे गुरूपदिष्टाम्।
तदनुमतमलञ्चकार पश्चात् प्रशम इव श्रुतमासनं नरेन्द्रः॥ ५८॥

अवहितेति। स नरेन्द्रोऽवहितहृदयोऽप्रमत्तचित्तः सन्। ऋषिवरे मुनिश्रेष्ठे। ऋषिवदृष्यार्हाम्। अर्हार्थे वतिप्रत्ययः। गुरूपदिष्टाम्। शास्त्रीयामित्यर्थः। अर्हा पूजां। 'गुरोश्च हलः' इत्यकारप्रत्ययः। विधाय पश्चादनन्तरं तदनुमतं तेनानुज्ञातमासनम्। प्रशमः शान्तिः श्रुतं शास्त्रश्रवणमिव। अलञ्चकार। उक्तं च—'प्रशमस्तस्य भवत्यलङ्क्रिया' इति। मुन्याज्ञयोपविष्टवानित्यर्थः ॥ ५८॥

अन्वयः—सः, नरेन्द्रः, अवहितहृदयः, (सन् ), ऋषिवरे, ऋषिवद्, गुरूपदिष्टाम्, अर्हा विधाय, पश्चात्, तदनुमतम्, आसनम्, प्रशमः, श्रुतम्, इव, अलञ्चकार।

सुधा—सः = युधिष्ठिरः, नरेन्द्रः = राजा, अवहितहृदयः = सावधानचित्तः सन्, ऋषिवरे = योगिश्रेष्ठे, मुनिवरे, व्यास इत्यर्थः। ऋषिवद् = ऋषियोग्यां, गुरूपदिष्टां = गुरुपदेशानुसारां, शास्त्रविहितामित्यर्थः। यथा (पाद्यं, मधुपर्कः, आचमनीयं, स्नानीयं, भोज्यं, पुनराचमनीयं, शयनं चेत्यादि, सर्वविधरूपाम्) अर्हाम् = पूजां, विधाय = कृत्वा, पश्चात् = पूजाऽनन्तरं, सुस्थे मुनौ, तदनुमतं = तदनुज्ञातं, व्यासेन निर्दिष्टम्, आसनम् = पीठम्, प्रशमः = शान्तिः, श्रुतं = शास्त्रश्रवणम्, इव, अलञ्चकार = परिगृहीतवान्, व्यासपूजां कृत्वा तदाज्ञया स्वयमप्युपविष्ट इत्यर्थः ॥ ५८ ॥

पद्यपरिचयः—इदं 'पुष्पिताग्रा' नाम वृत्तम्। इदमर्धसमम, अथाधं समं यस्य तत्, तथाहि = प्रथमपादलक्षणं तृतीयपादलक्षणेन समम्। द्वितीयपादलक्षणं तु चतुर्थेन सममिति भावः। ततस्तल्लक्षणञ्च 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति। अस्यायामाशयः—विषमे प्रथमतृतीयचरणे, नगणनगणरगणयगणा भवन्ति, समे च चरणेऽर्थात् द्वितीयचतुर्थपादयोः नगणजगणजगणरगणा एको गुरुश्चैते यत्र पद्यार्धे; तत्पुष्पिताग्रा नाम वृत्तम्। प्रकृतौ यथा—

न	न	र	य	न	ज	ज	र	ग
। । ।	। । ।	ऽ । ऽ	। ऽ ऽ	। । ।	। ऽ ।	। ऽ ।	ऽ । ऽ	ऽ
अ व हि	त हृ द	यो वि धा	य सो ऽर्हा	मृ षि व	दृ षि प्र	व रे गु	रू प दि	ष्टाम्

न	न	र	य	न	ज	ज	र	ग
। । ।	। । ।	ऽ । ऽ	। ऽ ऽ	। । ।	। ऽ ।	। ऽ ।	ऽ । ऽ	ऽ
त द नु	म त म	ल ञ्च का	र प श्चा	त्प्र श म	इ व श्रु	त मा स	नं न रे	न्द्रः

समासः—अवहितं हृदयं यस्य सः अवहितहृदयः। ऋषिषु प्रवरः ऋषिवरः तस्मिन् ऋषिवरे। गुरुणोपदिष्टा या सा तां गुरूपदिष्टाम् ॥ ५८ ॥