द्वादशः सर्गः २६७

नलदरुशीरैश्च सुरभिः सुगन्धिः । व्यस्तानि विक्षितानि शुकनिभानि शुकसवर्पानि शिलाकुसुमानि शैलेयाख्या औषधिविशेषा येन सः । अतः शीतल इति भावः । ‘कालानुसार्यवृद्धाइमपुष्पशोतशिवानि तु । शैलेयम्’ इत्यमरः । ‘शुकनिम’ इति स्वरूपकथनम् । सदागतिर्वायुः वनसदां वनेच्चरगां परिश्रमंप्रणुदन् । अतो मन्द इति भावः । 'मातरिश्वा सदागतिः' इत्यमरः । ववौ वाति स्म ॥ ५० ॥

हिन्दी - महिषोंसे विदलित अगुरु, तमाल और उशीरोंसे सुगन्धित तोतेके वर्णके सदृश शैलेयको विक्षीर्ण कर हवा किरातोंके परिश्रमको दूर कर मन्द गतिसे बहने लगी ॥ ५० ॥

मथिताम्भसो रयविकीर्णमृदितकदलीगवेधुकाः ।
क्लान्तजलरुहलताः सरसीविदधे निदाघ इव सत्त्वसंप्लवः ॥ ५१ ॥

मल्लि० - मथिताम्भस इति । सत्त्वसंप्लवः प्राणिसंक्षोभो निदाघो ग्रीष्म इव सरसीः सरांसि 'कासारः सरसी सरः' इत्यमरः । मथिताम्भसः संक्षोभितोदका रयेण पलायनवेगेन विकीर्णं व्याकीर्णं यथा तथा मृदितः निष्पीडिताः कदल्पो गवेधुकास्तृणधान्यविशेषाश्च यासां तास्तथोक्ताः । 'तृणधान्यानि नीवाराः स्त्री गवेधुर्गवेधुका' । इत्यमरः । मृदित इति, 'म्विडेति च' इति गुणप्रतिषेधः । क्लान्ता जलरुहलताः पद्मिन्यो यासु ता एवम्भूता विदधे चकार ॥ ५१ ॥

हिन्दी - उस समय हुए प्राणियोंके संक्षोभने ग्रीष्म-ऋतुके समान तालाबको संक्षोभित जलवाला और पलायनके वेगसे बिखरी गई कदली और गवेधुकावाली तथा कुंभली गई पद्मिनीवाला बना दिया ॥ ५१ ॥

इति चालयन्नचलसानुवनगहनजानुमापतिः ।
प्राप मुदितहरिणोदशनक्षतवीरुधं वसतिमैन्द्रसूनवीम् ॥ ५२ ॥

मल्लि० - इतीति । इति इत्थम् । उमापतिरचलसानुषु वनेषु उपभोग्य-वृक्षेषु गहनेषु दावेषु च जातांस्तत्रोक्तान् । सत्त्वानिति शेषः । चालयन् । मुदितानां हरिणीनां दशनैः क्षता वीरुधो लता यस्यां ताम् । इन्द्रसूनोरिमाम् ऐन्द्रसूनवीम् । वसत्यत्रेति वसतिमाश्रयम् । ‘वह्विवस्यतिभ्यश्चित्’ इत्यौणादिको वस्तेरतिप्रत्ययः । प्राप ॥ ५२ ॥

हिन्दी - इस प्रकार शिवजी पर्वतके समतल प्रदेशोंमें उपभोग योग्य पेड़ोंमें

२६८	किरातार्जुनीयम्

और वनोंमें उत्पन्न जन्तुओंको विचलित कर प्रसन्न मृगियोंके दांतोंसे सत विस्तृत लतावाले अर्जुनके आश्रममें पहुँच गये ॥ ५२ ॥

स तमाससाद घननीलमभिमुखमुपस्थितं मुनेः ।
पोत्रनिकषणविभिन्नभुवं दनुजं दधानमथ सौकरं वपुः ॥ ५३ ॥

मल्लि०— स इति। अथ अनन्तरं स शिवो घननीलं मेघमेचकं मुनेरर्जुनस्य अभिमुखमुपस्थितमागतं पोत्रस्य मुखाग्रस्य निकषणेनोल्लेखनेन विभिन्ना विदारिता भूर्येन तम् । 'मुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रम्' इत्यमरः । 'हलसूकरयोः पुवः' इति ष्ट्रन्प्रत्ययः । सूकरस्येदं सौकरं वाराहं वपुर्दधानं दनुजं दानवम् । आससाद प्राप । ददर्शति यावत् ॥ ५३ ॥

हिन्दी— अनन्तर शिवजी मेघके समान कृष्णवर्ण, मुनि (अर्जुन)के सम्मुख आये हुए थूथनको घिसकर पृथ्वीको विदीर्ण करते हुए सूकरशरीर लिए हुए दानव (मूक)के पास प्राप्त हुए ॥ ५३ ॥

कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेनामन्वितः स कतिपयैः किरातवर्यैः।
प्रच्छन्नस्तरुगहनैः सगुल्मजालैर्लक्ष्मीवाननुपदमस्य संप्रतस्थे ॥ ५४ ॥
इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये द्वादशः सर्गः ।

मल्लि०— कच्छान्त इति । लक्ष्मीवान् । 'मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः' इति मतुपो मकारस्य वकारादेशः । स शिवः । सुरसरितो मन्दाकिन्या कच्छान्तेऽनूपप्रान्ते । 'जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः' । इत्यमरः । सेनां निधाय । स्थापयित्वेत्यर्थः । कतिपयैः किरातवर्यैरन्वितोऽनुगतः सन् । 'ई गतौ' इति धातो-रनुपूर्वात्कर्मणि क्तः । सगुल्मजालैर्लताप्रतानसहितैः । तरुगहनैः प्रच्छन्नश्छादितः । 'वा' दान्तशान्त-' इत्यादिना निपातः । अस्य वराहस्य पदमनु अनुपदम । पदानुसारेणेत्यर्थः । संप्रतस्थे प्रस्थितः । 'समवप्रविभ्यः स्थ' इत्यात्मनेपदम् । प्रहर्षिणीवृत्तम् ॥ ५४ ॥
इति किरातार्जुनीयकाव्यव्याख्यायां घण्टापथसमाख्यायां द्वादशः सर्गः समाप्तः ॥

हिन्दी— शोभासम्पन्न शिवजीने मन्दाकिनीके जलप्राय स्थानके समीप सेनाको रखकर कतिपय श्रेष्ठ किरातोंसे अनुगत होकर लतासमूहसे प्रच्छन्न हो उस वराहके पदका अनुसरण कर प्रस्थान किया ॥ ५४ ॥

इति श्रीकिरातार्जुनीये द्वादशः सर्गः ।

त्रयोदशः सर्गः

वपुषा परमेण भूधराणामथ संभाव्यपराक्रमं विभेदे ।
मृगमाशु विलोकयांचकार स्थिरदंष्ट्रोग्रमुखं महेन्द्रसूनुः ॥ १ ॥

मल्लि०— वपुषेति । अथ ईश्वरप्रस्थानान्तरं महेन्द्रसूनुरर्जुनः परमेण महता वपुषा हेतुना भूधराणां विभेदे विदारणे संभाव्यपराक्रमं क्षमोऽयमिति प्रतर्क्यंपौरुषं स्थिराभ्यां दृढाभ्यां दंष्ट्राभ्यामुग्रं मुखं यस्य तं मृगम् । वराहमित्यर्थः । आशु तदागमनान्तरम् । अविलम्बेनेत्यर्थः । विलोकयांचकार ददर्श । अस्मिन्सर्गे प्राक्पञ्चत्रिंशच्छ्लोकादौपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ १ ॥

हिन्दी— शिवजीके प्रस्थानके अनन्तर इन्द्रपुत्र अर्जुनने विशाल शरीरसे पर्वतोंको विदारण करनेमें समर्थ पराक्रमवाले और दृढ़ दाढ़ोंसे भयङ्कर मुँहवाले वराहको शीघ्र देखा ॥ १ ॥

---

स्फुटबद्धसटोन्नतिः स दूरादभिधावन्नवधोरितान्यकृत्यः ।
जयमिच्छति तस्य जातशङ्के मनसीमं मुहुराददे वितर्कम् ॥ २ ॥

मल्लि०— स्फुटेति । स्फुटा स्पष्टा बद्धा विरचिता सटानां केसराणामुन्नतिरुद्धतिर्यस्य सः । क्रोधादुत्थितलोमेत्यर्थः । ‘सटा जटाकेसरयोः’ इति विश्वः । दूरादभिधावन् संमुखमापतन् । तथा, अवधोरितान्यकृत्यस्त्यक्तान्यकर्मा स वराहो जयमिच्छति जयार्थिनि अत एव जातशङ्के । स्वयं जिघांसोद्विषामेकलक्ष्यत्वादिति भावः । तस्य मुनेर्मनसि मुहुरिमं वितर्कं वक्ष्यमाणमूहम् । ‘अभ्याहारस्तर्क ऊहः’ इत्यमरः । आददे उत्पादयामास ॥ २ ॥

हिन्दी— व्यक्तरूपसे अयालोंको उन्नत कर दूरसे दौड़ता हुआ सब काम छोड़कर वह वराह जयकी इच्छा करनेवाले और शङ्कित मुनि (अर्जुन) के मनमें बारंबार इस प्रकारका तर्क उत्पन्न करने लगा ॥ २ ॥

---

अथैकादशभिर्वितर्कमेव निरूपयति—

'घनपोत्रविदीर्णशालमूलो निबिडस्कन्धनिकाषरुग्णवप्रः ।
अयमेकचरोऽभिवर्तते मां समरायेव समाजुहूबमाणः ॥ ३ ॥

मल्लि०— घनपोत्रेति । घनेन कठिनेन पोत्रेण मुखाग्रेण विदीर्णानि विदलि-

२७०	किरातार्जुनीयम्

तानि शालमूलानि वृक्षमूलानि येन सः। निविडस्य स्कन्धस्य निकाषेण निकषणेन रुग्णवप्रो भग्नसानुः। अतो महासत्त्वसंपन्न इति भावः। एकश्वासौ चरश्चेति एकचर एकाकी। यूथादपेत इत्यर्थः। अतः, अयं वराह समराय समरं कर्तुम्। 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' इति चतुर्थी। समाजुहूषमाण इव समाह्वातुमिच्छन्निव। 'इव' शब्दः संभावनायाम्। समाहूयतेः सन्नन्ताच्छानच्प्रत्ययः। 'स्पर्धायां माङ्', 'पूर्ववत्सनः' इत्यात्मनेपदम्। 'अभ्यस्तस्य च' इति संप्रसारणम्। मामभिवर्तते मामभिधावति। उपसर्गवशात् सकर्मकत्वम्। अतः सर्वथा नायमुपेक्ष्य इति भावः ॥ ३ ॥

हिन्दी — कठोर यूथपति वृक्षमूलोंको विदीर्ण करनेवाला वृक्षके घने स्कन्धको रगड़नेसे प्राकारको तोड़नेवाला अकेला यह वराह, युद्ध करनेके लिए ललकारता हुआ-सा मेरे सम्मुख आ रहा है ॥ ३ ॥

इह वीतभयास्तपोऽनुभावाज्जहति व्यालमृगाः परेषु वृत्तिम्।
मयि तां सुतरामयं विधत्ते विकृतिः किं नु भवेदियं नु माया ? ॥ ४ ॥

मल्लि०—इहेति । इह आश्रमे तपोऽनुभावाद्वीतभयाः । लक्षणया विगतवैरा इत्यर्थः । अतएव व्यालमृगाः क्रूरव्याघ्रादयः । 'व्यालो भुजङ्गमे क्रूरे श्वापदे दुष्टदन्तिनि' इति विश्वः । परेषु प्राण्‍यन्तरेषु वृत्तिं जीविकां जहति । हिंसया न जीवन्तीत्यर्थः । अयं वराहो मयि मद्विषये तां वृत्तिं सुतरां विधत्ते करोति । मां हन्तुमिच्छतीत्यर्थः । तदियं विकृतिस्तपःसामर्थ्यभङ्गरूपा भवेत्किं नु । यद्वा, माया कस्यचिद्‍दैत्यस्य वराहभूमिका भवेत् नु । 'किन्तु' शब्दौ वितर्के ॥ ४ ॥

हिन्दी—इस आश्रममें तपस्याके प्रभावसे परस्पर विरोधको छोड़े हुए क्रूर व्याघ्र आदि पशु अन्य जन्तुओंमें मारनेका व्यवहार छोड़ रहे हैं, यह वराह मुझपर उस हिंसाका व्यवहार भलीभाँति कर रहा है, अतः यह विकार है या किसी दैत्यकी माया है ॥ ४ ॥

अथवैष कृतज्ञयेव पूर्वं भृशमासेवितया रुषा न मुक्तः ।
अवधूय विरोधिनीः किमारातन्मृगजातीरभियाति मां जवेन ॥ ५ ॥

मल्लि०—अथवेति । 'अथवा' इति पक्षान्तरे । एष मृगः पूर्वं जन्मान्तरे भृशमत्यर्थम् । आसेवितयाऽतिपरिचितया रुषा क्रुधा । मद्गोचरयेति शेषः । कृतज्ञयेव पूर्वकृतं वैरानूबन्धं संप्रति जानात्येवेत्युत्प्रेक्षा । न मुक्तो न त्यक्तः । अद्यापीति शेषः।

त्रयोदशः सर्गः २७१

नूनमयं प्राग्भवीयवैरानुबन्धो कश्चित् । संप्रति वैरबीजासंभवादिति भावः । कुतः यद्यत आरात् समीपतः । 'आराद्दूर समीपयोः' इत्यमरः । विरोधिनीमृगजाती-रवधूय त्यक्त्वा जवेन मामभियाति अभिधावति । अन्यथा नाभियायादिति भावः ॥ ५ ॥

हिन्दी--अथ वा यह जानवर पूर्वजन्ममें अत्यन्त परिचित मेरे प्रति कृतज्ञक समान क्रोधसे नहीं छोड़ा गया है क्योंकि यह समीपसे विरोधिनी पशु-जातियोंको छोड़कर मेरे सम्मुख दौड़ कर आ रहा है ॥ ५ ॥

न केवलमभिधानादेव, किं च मनोवृत्तिरप्यत्र प्रमाणमित्याह—

न मृगः खलु कोऽप्ययं, जिघांसुः स्खलति ह्यत्र तथा भृशं मनो मे ।
विमलं कलुषीभवच्च चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं वा ॥ ६ ॥

मल्लि०—न मृग इति। अयं मृगो न खलु, किंतु कोऽपि कश्चिदन्य एव जिघांसुर्हन्तुमिच्छुः हन्तेः सन्नान्तादुप्रत्ययः । 'अभ्यासाच्च' इति कुत्वम् । 'अज्झन-गमां सनि' इति दीर्घः । कुतः । हि यस्मात्, अत्रास्मिन्मृगविषये मे मनस्तथा भृशं स्खलति क्षुभ्यति । यद्ययं जिघांसुरिति बुद्धिस्त्पद्यत इत्यर्थः । तथा हि—विमलं प्रसन्नं तथा कलुषीभवत् क्षुभ्यच्च चेत एव हितैषिणं रिपुं वा मित्रममित्रं च कथ-यति । यत्र यत्र मनः प्रसीदति तदेव मित्रम् । अन्यथा त्वन्यथेति निश्चितमित्यर्थः । अतोऽयं वध्य इति भावः ॥ ६ ॥

हिन्दी—यह जानवर नहीं है, किन्तु कोई दूसरा ही मारनेकी इच्छा करने-वाला है, क्योंकि इसमें मेरा मन ज्यादा ही क्षुब्ध हो रहा है, प्रसन्न तथा क्षुब्ध होनेवाला चित्त मित्र वा शत्रु की सूचना करता है ॥ ६ ॥

ननु मुने! किमनया दुःशङ्कया, तत्राह—

मुनिरस्मि, निरागसः कुतो मे भयमित्येष न भूयतेऽभिमानः ।
परवृद्धिषु बद्धमत्सराणां किमिव ह्यस्ति दुरात्मनामलङ्घ्यम् ॥ ७ ॥

मल्लि०—मुनिरिति । मुनिरस्मि । अतो निरागसो निरपराधस्य मे कुतो भयमित्येषोऽभिमानोऽहंकारः अनपकारिणं मां कोऽपि किं करिष्यतीति बुद्धिर्भूत्ये श्रेयसे न भवति । तथा हि—परवृद्धिषु विषये बद्धमत्सराणां दुरात्मनामलङ्घयं किमिवास्ति न किंचिदकार्यमस्तीत्यर्थः । 'इव' शब्दो वाक्यालंकारे ॥ ७ ॥

• हिन्दी—मैं तपस्वी हूँ अतः निरपराध मुझे कहाँसे भय है ? ऐसा अभिमान

२७२ किरातार्जुनीयम्

कल्याणकारक नहीं हैं, क्योंकि दूसरेकी उन्नतिमें द्वेष करनेवाले दुरात्माओंको कुछ भी अकार्य नहीं हैं ॥ ७ ॥

अस्तु जिघांसुरपि क्षुद्रः किं करिष्यतीत्यत्राह —
दनुजः स्विदय क्षपाचरो वा वनजे नेति बलं बतास्ति सत्त्वे ।
अभिभूय तथा हि मेघनीलः सकलं कम्पयतीव शैलराजम् ॥ ८ ॥

**मल्लि०—**दनुज इति । अयं दनुजः स्वित् दानवो वा क्षपाचरो राक्षसो वा । न तु मृग एवेत्यर्थः । कुतः । वनजे सत्त्वे वन्यप्राणिनि । इति ईदृशं बलं नास्ति । बतेत्याश्चर्ये । बलमेव समर्थयते । तथा हि—मेघनीलोऽयं वराहः सकलं शैलराजमभिभूय आक्रम्य कम्पयतीव । पदविष्टम्भात्तथा प्रतीयत इत्यर्थः । अत्र कम्पयतीवेत्युत्प्रेक्षागर्भोऽयं शैलकम्पनरूपकार्येण तत्कारणबलातिरेकसमर्थनात्मककार्येण कारणसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ८ ॥

**हिन्दी—**यह दानव वा राक्षस है, क्योंकि वनमें उत्पन्न जानवरमें ऐसा बल नहीं होता है। मेघके समान कृष्ण-वर्ण यह वराह समूचे पर्वतराजको आक्रमण कर कम्पित कर रहा है ॥ ८ ॥

किंच, योऽयं शैले मृगयाकलकल इव श्रूयते सोऽप्येतन्मायापरिकल्पित एवेत्याह—
अयमेव मृगव्यसत्रकामः प्रहरिष्यन्मयि मायया शमस्थे ।
पृथुभिर्ध्वजिनीरवैरकार्षीच्चकितोद्भ्रान्तमृगानि काननानि ॥ ९ ॥

मल्लि० -- अयमिति । अयमेव शमस्थे शान्तिनिविष्टे इति रन्ध्रोक्तिः । मयि । अधिकरणविवक्षाया सप्तमी । मायया प्रहरिष्यन् । प्रहर्तुमिच्छन्नित्यर्थः । 'लृट् शेषे च' इति चकारात्क्रियार्थायां क्रियायाम् लृट् । 'लृटः सद्वा' इति शत्रादेशः । मृगव्यं, मृगया तस्य सत्रं वनं, तदर्थ वनमित्यर्थः । तत्कामयत इति मृगव्यसत्रकामः मृगयाभूमिपरिग्रहार्थी सन्नित्यर्थः । 'कर्मण्यण्' 'आच्छोदनं मृगव्यं स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम्' । इति, 'सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च' इति चामरः । पृथुभिर्बृहद्भिर्ध्वजिनीरवैः सेनाकलकलैः । स्वमायया कल्पितैरेवेत्यर्थः । काननानि चकितोद्भ्रान्तास्त्रस्तपलायिता मृगा येषु तानि । अकार्षीच्चकार । अयमेव रन्ध्रान्वेषी मत्प्रहारार्थं स्वयमेव मृगयुर्भूत्वा वनावरोधाय सेनाघोषं कल्पयामास । स मृगरूपेणागच्छतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

**हिन्दी—**यह ( वराह ) ही शान्तिमें स्थित मुझपर मायासे प्रहार करनेकी