किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । [ ८५

वाच्यान्तरम्—हे जननाथ ! द्विषता विहितमात्मनः पदं यदि त्वं लप्स्यसि तदा तवानुजन्मनाम् आविष्कृतपौरुषा भुजा बलं ( व्यर्थाः ) एवेति ॥ १७ ॥

कोषः—'रिपौ वैरिसपत्‍नारिद्विषद्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः । 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः । 'जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोजवरजानुजाः' इत्यमरः । 'भुजबाहू प्रवेष्ठो दोः' इत्यमरः ॥ १७ ॥

भावार्थः—यदि वनवासावधिसमयेऽतीते दुर्योधनेन समर्पितमपि राज्यं युद्धं विना भवान् लब्ध्वा महाराजो भविष्यति, तदा सर्वत्रास्माकं शौर्यताप्रकाशनं सम्भविष्यति, परन्तुधुनाऽपि ससुरासुरनरा जानन्ति यत्पाण्डवसमाना न सन्ति केऽपि वीरास्त्रिलोक्यामिति ख्यातिमिथ्यैव भवेत् । पाण्डवा अपि परप्रदत्तपिण्डभोजिन एवेति दुर्यशोवितानं विततं स्यात् ॥ १७ ॥

भाषार्थः—एक तो वह दुर्योधन लौटावेगा ही नहीं, यह जानता हूँ, पर तो भी थोड़ी देर के लिये मैं मान लेता हूँ कि अगर आप अपने दुश्मनों से लौटाये हुये राज्य को पावेंगे भी तो महाराज ! आपके भाइयों की भुजाओं का बल बरबाद हो जायेगा ॥ १७ ॥

ननु साम्नैव कार्यसिद्धौ किं दानेन ? यथाह—मनु—'साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन ॥' इति । तन्किमाक्रन्दनेत्याशङ्कयाह—

मदसिक्तमुखैर्मृगाधिपः करिभिर्वर्तयते स्वयं हतैः ।
लघयन् खलु तेजसा जगन्न महानिच्छति भूतिमन्यतः ॥ १८ ॥

मदेति । मृगाधिपः सिंहो मदसिक्तमुखैः मदवर्षिभिरित्यर्थः । स्वयं स्वेनैव हतैः करिभिर्वर्तयते वृत्तिं करोति । जीवतीत्यर्थः । भौवादिकाद् वृत्तेर्लट् । सौत्रादिकस्य तु 'अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्' इति परस्मैपदनियमादिति । तथाहि—तेजसा प्रभावेण । 'तेजो बले प्रभावे च ज्योतिर्वीर्येऽग्नि रेतसि' इति वैजयन्ती । जगल्लघयंल्लघु कुर्वन्महान्तेजस्व्यन्यतोऽन्यस्मात्पुरुषात् मूर्तिं वृद्धिं नेच्छति खलु । नहि तेजस्विनः परायत्तवृत्तित्वं युक्तम् । मनुवचनं त्वशूरविषयमिति भावः । विशेषेण वक्तव्यसामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १८ ॥

अन्वयः—मृगाधिपः, मदसिक्तमुखैः स्वयं, हतैः, करिभिः, वर्तयते । तेजसा, जगत्, लघयन्, महान्, अन्यतः, अन्यतः, मूतिम्, न इच्छति ॥ १८ ॥

सुधा—मृगाधिपः = केशरी, सिंह इत्यर्थः । मदसिक्तमुखैः = दानवारिक्लिन्नवदनैः, गण्डस्थलनिःसृतमदजलवाछितकपोलसन्धिभिरित्यर्थः । स्वयम् = आत्मना, हतैः = मारितैः, करिभिः = गजैः हस्तिभिरित्यर्थः वर्तयते = वृत्तिं कुरुते, स्वयमयमेव हस्तिनं हत्वा, न तु दुर्बलं हस्तिनमपि हन्त्री सिंहः कृत्वा निर्वतयति । तथा

८६ | किरातार्जुनीयम् | [ द्वितीय सर्ग ]

कथाऽम्यवत्यजन्तूनाम्। तथैव, तेजसा = ओजसा पराक्रमेणेत्यर्थः। जगत् = [...]
रम्, लघयन् = लघुकुर्वन्, तुणीकुर्वन्नित्यर्थः। स्वपराक्रमस्य पुरतो [...]
कस्यापि गणयन्नित्यर्थः। महान् = तेजःप्रभाववान्, जन इति शेषः, अन्यतः [...]
अन्यजनसाहाय्याद् = इति यावत्। भूतिम् = ऐश्वर्यं नहि, इच्छति = [...]
लषति। स्वबलेनैव वैरिणं विजित्य लब्धुमिच्छतीति ॥ १८ ॥

समासः—मदेन सिक्तं मदसिक्तं, मदसिक्तं मुखं येषां ते मदसिक्तमुखाः [...]
मदसिक्तमुखैः मृगाणामधिपो मृगाधिपः ॥ १८ ॥

व्याकरणम्—वर्तयते = वृत् + णिच् + लट्। लघयन् = लघ् + णिच् + [...]
इच्छति = इष् + लट् ॥ १८ ॥

वाक्यान्तरम्—मृगाधिपेन स्वयं हतैर्मदसिक्तमुखैः करिभिः वर्त्यते। [...]
जगत् लघयता महता अन्यतो भूतिर्न इष्यते ॥ १८ ॥

कोषः—'मदो दर्पेऽभिमाने च गजागण्डस्थलाम्बुनि' इति। 'सिंहो [...]
पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः' इत्यमरः। 'त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं [...]
जगत' इत्यमरः। विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा' इत्यमरः ॥ १८ ॥

सारार्थः—यथा पशूनां राजा सिंहोऽपि दुर्बलं गजमप्यपहृत्य हत्वा [...]
निर्वर्तयति अपि तु मदमत्तान् यूथनायकान् दन्तिनः स्वविक्रमेणैव विहत्य [...]
नाशां पूरयति। भवांस्तु सर्वेषां राज्ञां शासकः पूर्वमासीत्तथाविधोऽपि स्वपौ [...]
किमपि करोति। नैतन्महतां योग्यः स्वभावः। महान्तो जनां निजौजसाऽ[...]
भूतलं तृणवन्मन्यमानाः नान्यतोऽभ्युदयमभिलषन्ति ॥ १८ ॥

भावार्थः—जैसे सिंह खुद मतवाले हाथियों को मारकर भूख को मिटाता [...]
वैसे (बड़े) आदमी सामने दुनिया को तुच्छ समझकर पराये की सहा[...]
से ऐश्वर्य नहीं चाहते ॥ १८ ॥

ननु 'युद्धात् पाक्षिको लाभः उपायान्तरैस्तु न तथेत्याशङ्क्याह—

अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्थास्नु यशश्चिचीषतः।
अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुषङ्गिकम् ॥ १९ ॥

अभिमानेति। अभिमानधनस्य वैरानिर्यातजनमाननिधस्य। अत एव [...]
र्गमनशीलैरस्थिरैः। गत्वरैश्च' इति करबन्तो निपातः। असुभिः प्राणैः क[...]
पुंसि भूम्न्यसवः प्राणा' इत्यमरः। स्थास्नु स्थिरम्। 'ग्लाजिस्थश्च गस्नु' [...]
स्नुप्रत्ययः। यशश्चिचीषतश्चेत् संगृहीतुमिच्छतः। विमोलेः सर्वक्षान्प्रवृत्तप्रत्य[...]
अचिरांशुवो यस्याः सोऽचिरांशुविद्युत्तस्या विलासः स्फुरणं तद्वच्चञ्चला। च[...]
त्यर्थः। लक्ष्मीः सम्पदतुमहाकारातमानुषङ्गिकमव्यापयसिंहमण्यं फलम्। सा[...]
त्राणं यश एव मुख्यं फलमभ्युपपद्यस्तु कत्ततीरिति मानिनामिदमेव श्लाघ्यमित्यर्थः[...]