सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

प्रारंभिक पृष्ठ व विषय-सूची

महाकवि-भारविविरचितं

किरातार्जुनीयम्

‘घण्टापथ’ - ‘सुधा’ - हिन्दीव्याख्योपेतम्


चौखम्भा प्रकाशन
पो. बा. नं. ११५०, वाराणसी

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ (blank page) है।

॥ श्रीः ॥
काशी संस्कृत ग्रन्थमाला
२४१

महाकविभारविविरचितं

किरातार्जुनीयम्

महोपाध्यायश्रीमल्लिनाथसूरिकृतया 'घण्टापथ'-व्याख्यया
पण्डितश्रीगङ्गाधरशर्मणा पं० श्रीपरमेश्वरदीन-
पाण्डेयेन कृतया 'सुधा'-व्याख्यया

आचार्य शेषराज शर्मा रेग्मीकृतया
हिन्दीव्याख्यया भूमिकया च समलङ्कृतम्

(सम्पूर्णम्)

चौखम्भा प्रकाशन
पोस्ट बाक्स नं. ११५०
के. ३७/११६, गोपाल मन्दिर लेन
वाराणसी- २२१००१

प्रकाशक
चौखम्भा प्रकाशन
पोस्ट बाक्स नं. ११५०
के. ३७/११६, गोपाल मन्दिर लेन, गोलघर (समीप मैदागिन)
वाराणसी - २२१००१ (भारत)
टेलीफोन : ०५४२-२३३५९२९, ६४५२१७२
E-mail : [email protected]


© चौखम्भा प्रकाशन, वाराणसी

इस ग्रन्थ का परिष्कृत तथा परिवर्धित मूल-पाठ
एवं टीका, परिशिष्ट आदि के सर्वाधिकार
प्रकाशक के अधीन हैं।


संस्करण : पंचम्, वि० सं० २०७१
मूल्य : १२५.००


  • कुमारसंभवं। कालिदास कृत। 'संजीवनी', 'शिशुहितैषिणी' टीका
    (का. 14)
  • शिशुपालवधम्। माघ कृत। वल्लभ देव कृत 'संदेह विषौषधि' तथा मल्लिनाथ कृत 'सर्वंकषा' टीका द्वय
    (का. 69)
  • हरविजयम्। राजानक रत्नाकर विरचित। राजानक अलक कृत टीका सहित। पं. दुर्गाप्रसाद एवं काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परव सम्पादित
    (का. 223)
  • भट्टिमहाकाव्यम् भट्टि कृत। 'इन्दुमति' सान्वय-संस्कृत-हिन्दी टीकोपेतम्। पं. चण्डीप्रसादाचार्य कृत। 1-4 सर्ग, 1-6 सर्ग, 5-8 सर्ग, 7-11 सर्ग, (12-22 सर्ग)
    (का. 261)

मुद्रक : चारू प्रिन्टर्स, वाराणसी

THE
KASHI SANSKRIT SERIES
241
❦ ❦

KIRĀTĀRJUNĪYAM

OF
MAHĀKAVI BHĀRAVI

With
'Ghaṇṭāpatha' Commentary of M.M. Mallinātha Sūri;
'Sudhā' Commentary of Pt. Śrī Gaṅgādhara Śarmā
& Pt. Śrī Parameśwaradina Pandeya and
Hindi Commentary & Preface of

ACHĀRYA ŚEṢARĀJA ŚARMĀ REGMI

(Complete)


CHAUKHAMBHA PRAKASHAN

Post Box No. 1150
K. 37 / 116, Gopal Mandir Lane
VARANASI

Publisher :
CHAUKHAMBHA PRAKASHAN
Post Box No. 1150
K. 37 / 116, Gopal Mandir Lane, Golghar (Near Maidagin)
Varanasi-221001 (India)
Telephone : 0542-2335929, 6452172
E-mail : [email protected]


© Chaukhambha Prakashan, Varanasi
Edition : Fifth, 2014
Price : Rs. 125.00


  • कादम्बरी। बाणभट्ट कृत। कृष्णमोहन शास्त्री तथा रामचन्द्र मिश्र कृत ‘चन्द्रकला’ संस्कृत तथा ‘विद्योतिनी’ हिन्दी टीकादि। प्रथम भाग पूर्वार्द्ध द्वितीय भाग उत्तरार्द्ध, आदितः शुकनाशोपदेशान्तः भाग आरम्भ के कथामुख पर्यन्त सम्पूर्ण (का. 151)
  • काव्यमीमांसा। राजशेखर कृत। नारायण शास्त्री खिस्ते कृत ‘काव्यमीमांसा चन्द्रिका’ टीका-हिन्दी टीका-आचार्य शेषराज शर्मा (का. 86)
  • रसचन्द्रिका। विश्वेश्वर पाण्डेय कृत। स. विष्णु प्रसाद भण्डारी (का. 53)
  • चतुर्वेदीसंस्कृत-रचनावलिः। गिरिधर शर्मा चतुर्वेदी विरचित निबन्धों का संग्रह। सम्पादक शिवदत्तशर्मा चतुर्वेदी। प्रथम भाग (का. 169)
  • ईश्वरस्तुतिकाव्यम्। मीमांसक श्रीशंकरभट्टविरचितः स्वोपज्ञटीका सहितम्। सम्पादकः बलिरामशास्त्री भारद्वाज (का. 236)
  • शृङ्गारवैराग्यतरङ्गिणी। कवि श्रीसोमप्रभाचार्य विरचिता। सुख-बोधिनी-हिन्दी टीका डॉ. बुद्धिशर्मा वाजपेयी। (का. 244)

भूमिका

शेषराजशर्मा रेग्मीः

महाकविर्भारविस्तत्काव्यं किरातार्जुनीयं च

संस्कृतभाषायां महाकविर्भारविरतिशयलोकप्रियः। बृहत्त्रय्यां किरातार्जुनीये, शिशुपालवधे नैषधीयचरिते च भारवे रचना गरिष्ठा, परवर्तिकवीनां पथप्रदर्शिका, मनोहरतमा, गाम्भीर्यरसपूरिता नारिकेलफलसम्मितेति च संस्तूयते। एवमेव परमप्रथितेषु पञ्चस्वपि काव्येषु—रघुवंश-कुमारसंभव-किरातार्जुनीय-शिशुपालवध-नैषधीयचरितेषु महाकविर्भारविः कालिदासकोटौ परिगणितः।

यथा—६३४तमे खृष्टाब्दे उत्कीर्णे ऐहोलशिलालेखे—
"स विजयतां रविकीर्तिः कविताश्रितकालिदासभारविकीर्तिः" १।

अस्य पद्यार्धस्य दर्शनात् खृष्टस्य चतुस्त्रिंशदधिकषट्शततम वर्षपूर्वं तत्समव-स्तावत् एव समयात् भारविः कालिदासकोटौ परिगणित आसीदित्यवगम्यते। 'भारवेरर्थगौरवम्' इत्यनुसारं भारविवाक्यमर्थगौरवपरिपूर्र्णं स्वल्पैरपि शब्दैर्विपुल-गूढार्थसंग्राहिकेति प्रतीयते। कालिदासापेक्षया आमुष्यांगुन एवेत्यस्पृष्टा स्वाधी, परं रसभाव-द्रव्यद्यलंकारगुणपरिपूर्र्णेति विमुक्तिः।

द्यूते पराजितं द्वैतवने भ्रातृभिर्भार्य्या च समं स्थितं युधिष्ठिरं दुर्योधनस्य शासनपद्धतेः परिज्ञानाऽर्थं प्रेषितो वर्णिनेषधारी वनेचरो दुर्योधनस्य शासनगुणवत्तां वर्णयति। श्रुत्वैऽतद् द्रौपदी युद्धार्थं युधिष्ठिरं प्रेरयति। भीमसेनोऽथ प्रकोपापूर्वकं तस्याः समर्थयत। अत्राऽन्तरे व्यास आगत्य युद्धे जयलाभाऽर्थमिन्द्रकीलके तपश्चरणार्थमर्जुने सविधि विद्यामुपदिशति। तस्मिन् पर्वते ध्यातो मार्गशीर्षषष्ठ्यां युद्धाऽर्थं गोपस्थापयति। अर्जुनं इन्द्रकीलपर्वतं गत्वा तपञ्चरति। मूकासुरोऽर्जुनं हन्तुं शूकरवेषेणागच्छति। किरातपतेः शिवस्याऽर्जुनस्य च युगपद्बाणाप्रहारेण निष्प्राणत्वेन स भूमि पतितः। तच्छरीररक्षणाऽह्वार्थं यतमानाऽर्जुनस्य किरातवेषधरस्य किरातस्य विवदते। अन्ततो गत्वा कात्तिकेयान्निषिद्धस्य विद्याया शोभनावेषया किरातपतेः शिवेण अर्जुनस्य च सर्वं सुयुद्धं युद्धं भवति। पराजितस्यार्जुनस्य


१ कि० सू०

Publisher :
CHAUKHAMBHA PRAKASHAN
Post Box No. 1150
K. 37 / 116, Gopal Mandir Lane, Golghar (Near Maidagin)
Varanasi-221001 (India)
Telephone : 0542-2335929, 6452172
E-mail : [email protected]

© Chaukhambha Prakashan, Varanasi

Edition : Fifth, 2014
Price : Rs. 125.00


  • कादम्बरी । बाणभट्ट कृत। कृष्णमोहन शास्त्री तथा रामचन्द्र मिश्र कृत ‘चन्द्रकला’ संस्कृत तथा ‘विद्योतिनी’ हिन्दी टीकादि। प्रथम भाग पूर्वार्द्ध द्वितीय भाग उत्तरार्द्ध, आदितः शुकनाशोपदेशान्तः भाग आरम्भ के कथामुख पर्यन्त सम्पूर्ण (का. 151)

  • काव्यमीमांसा। राजशेखर कृत। नारायण शास्त्री खिस्ते कृत ‘काव्यमीमांसा चन्द्रिका’ टीका-हिन्दी टीका-आचार्य शेषराज शर्मा (का. 86)

  • रसचन्द्रिका। विश्वेश्वर पाण्डेय कृत। स. विष्णु प्रसाद भण्डारी (का. 53)

  • चतुर्वेदीसंस्कृत-रचनावलिः। गिरिधर शर्मा चतुर्वेदी विरचित निबन्धों का संग्रह। सम्पादक शिवदत्तशर्मा चतुर्वेदी। प्रथम भाग (का. 169)

  • ईश्वरस्तुतिकाव्यम्। मीमांसक श्रीशंकरभट्टविरचितः स्वोपज्ञटीका सहितम्। सम्पादकः बलिरामशास्त्री भारद्वाज (का. 236)

  • शृङ्गारवैराग्यतरङ्गिणी। कवि श्रीसोमप्रभाचार्य विरचिता। सुख-बोधिनी-हिन्दी टीका। डॉ. बुद्धिशर्मा वाजपेयी। (का. 244)

भूमिका

शेषराजशर्मा रेग्मीः

महाकविर्भारविस्तत्काव्यं किरातार्जुनीयं च

संस्कृतभाषायां महाकविर्भारविरतिशयलोकप्रियः। बृहत्त्रय्यां किरातार्जुनीये, शिशुपालवधे नैषधीयचरिते च भारवे रचना गरिष्ठा, परवर्तिकवीनां पवित्रदर्शिकामिव, मनोहरतमा, गाम्भीर्यांशपरिपूरिता नारिकेलफलसम्मितेति च संस्तूयते। एवमेव परमप्रथितेषु पञ्चस्वपि काव्येषु—रघुवंश-कुमारसंभव-किरातार्जुनीय-शिशुपालवध-नैषधीयचरितेषु महाकविर्भारविः कालिदासकोटौ परिगणितः।

यथा—६३४तमे खृष्टाब्दे उत्कीर्णे ऐहोळशिलालेखे—
“स विजयतां रविकीर्तिः कविताश्रितकालिदासभारविकीर्तिः”।

अस्य पद्यार्धस्य दर्शनात् खृष्टस्य चतुस्त्रिंशदधिकषट्शततम वर्षपूर्वं तत्समय-स्तावत एव समयात् भारविः कालिदासकोटौ परिगणित आसीदित्यवगम्यते। ‘भारवेरर्थगौरवम्’ इत्यनुसारं भारविवाक्यमर्थगौरवपरिपूर्णा स्वल्पैरपि शब्दैर्विपुल-गूढार्थसंग्राहिकेति प्रतीयते। कालिदासापेक्षया माधुर्यगुण एवेषन्न्यूना तद्वाणी, परं रसभाव-शब्दालंकारगुणपरिपूरितेति विश्रुतिः।

द्यूते पराजितं द्वैतवने भ्रातृभिर्भार्यया च समं स्थितं युधिष्ठिरं दुर्योधनस्य शासनपद्धतेः परिज्ञानाय प्रेषितो वर्णिवेषधारी वनेचरो दुर्योधनस्य शासनकुशलतां वर्णयति। श्रुत्वैतद् द्रौपदी युद्धार्थं युधिष्ठिरं प्रेरयति। भीमसेनोऽथ प्रशंसापूर्वकं तद्वचः समर्थयत। अथाऽन्तरे व्यास आगत्य युद्धे जयलाभार्थमिन्द्रकीले तपश्चरणार्थमर्जुनं सविधि विद्यामुपदिशति। तस्मिन् पर्वते भ्रातो मार्गदर्शनायानेकान् गुह्यकान् चोपस्थापयति। अर्जुन इन्द्रकीलपर्वतं गत्वा तपश्चरति। मूकदानवोऽर्जुनं हन्तुं शूकरवेषेणागच्छति। किरातपतेः शिवस्याऽर्जुनस्य च युगपदस्त्रप्रहारेण विद्धप्राणत्वेन स भूमि पतितः। तच्छरीरान्तर्गतशरहरणार्थं गतस्यार्जुनस्य किरातपुरु-षस्य किरातस्य विवदेते। अन्ततो गत्वा कार्त्तिकेयाधिष्ठितस्य शिवस्य शरेणाऽर-ण्यचरा किरातपतेः शिवेण चार्जुनस्य च सह तुमुलं युद्धं भवति। पराजितोऽर्जुनस्त-


१ कि० भू०

[ २ ]

र्जुनस्य धैर्येण दृढतया च प्रसन्नः शिवः प्रत्यक्षीभूय तस्मै धनुर्वेदशिक्षणपूर्वकं पाशुपतास्त्रं च ददाति। इन्द्रादिभ्यो देवेभ्यश्च शस्त्रास्त्रप्राप्त्या कृतार्थोऽर्जुनो भ्रातृसकाशं गच्छति। परिमितमेतद्वृत्तमुपजीव्याऽष्टादशसर्गसंमितं-नीति-सुभाषितादिसमलंकृतं पूर्वकविभिरक्षुण्णे चित्रकाव्ये चाद्भुतनैपुण्यं समाविश्य भारविर्महाकविः चित्ताकर्षकं किरातार्जुनीयं महाकाव्यं प्रणिनाय।

किरातार्जुनीयस्य नायकरसादिविवरणम्।

किरातार्जुनीयस्य नायको धीरोदात्तोऽर्जुनः। प्रतिनायकश्च किरातपतिः शंकरः। उभावालम्बनविभावौ। दूतमुखोच्चारितानि वाक्यान्युद्दीपनानि। नायक-प्रतिनायकयोः धनुराकर्षणादयोऽनुभावाः। धृत्यादयो व्यभिचारिभावाः। उत्साहः स्थायी भावः। वीररसोऽङ्गी। शृङ्गारादिरसा अङ्गरसाः। रीतिः पाञ्चाली वैदर्भी च। गुणः प्रसादो माधुर्यं च। किरातप्रहितो दूतो निसृष्टार्थः। दिव्यास्त्रलाभः प्रयोजनम्।

किरातार्जुनीयस्य कथासारः।

प्रथमसर्गे—युधिष्ठिरसमीपे द्वैतवने वणिग्वेषधारिणो वनेचरस्य मुखाद् दुर्योधनस्य शासनकौशलं श्रुत्वा युधिष्ठिरं युद्धार्थं उत्तेजयितुं द्रौपद्या ओजोगुणपूर्णमुपालम्भनं च।

द्वितीयसर्गे—भीमसेनस्य प्रशंसापूर्वकं द्रौपदीवचसः समर्थनम्। युधिष्ठिरस्य सान्त्वनापूर्वकं तयोः प्रबोधनम्। अत्रान्तरे महामुनेर्व्यासस्यागमनम्।

तृतीयसर्गे—युद्धे जयलाभार्थमिन्द्रकीलशैलेऽर्जुनस्य तपश्चरणार्थं व्यासस्योपदेशः। तस्य शिवाराधनार्थं सविध्यर्जुनं प्रति विशेषोपदेशः, मार्गप्रदर्शनार्थमेकस्य गुह्यकस्योपस्थापनं च। गमनकाले द्रौपद्या अर्जुनं प्रत्युपदेशवाक्यानि। यक्षेण सहाऽर्जुनस्येन्द्रकीलपर्वतं प्रति प्रस्थानं च।

चतुर्थसर्गे—शरदागमेन क्षेत्रादीनां शोभासंवर्धनम्। अर्जुनस्य हिमालयवर्णनम्।

पञ्चमसर्गे—हिमालयस्य रुचिरशोभावर्णनम्।

षष्ठसर्गे—अर्जुनस्येन्द्रकीलपर्वत आरोहणवर्णनम् तस्य तपश्चरणं च। तत्तपो-