किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्दशः सर्गः ३१९

तर्हि नीचे कीदृशी वृत्तिरित्याशङ्क्य सोपपत्तिकमाह—
यदा विगृह्णाति हतं तदा यशः, करोति मैत्रीमथ दूषिता गुणाः ।
स्थितिं समीक्ष्योभयथा परीक्षकः करोत्यवज्ञोपहतं पृथग्जनम् ॥ २४ ॥

मल्लि०— यदेति । यदा विगृह्णाति विरुणद्धि । पृथग्जनेनेति शेषः । तदा यशो हतं नाशितं भवेत् । अथ मैत्रीं करोति तदा गुणा दूषिताः । भवेयुरिति शेषः । इति उभयथा स्थितिं समीक्ष्य प्रतर्व्य विमृश्य, परीक्षको विवेचकः पृथग्जनं नोच-जनम्, अवज्ञयाऽनादरेण उपहतं तिरस्कृतं करोति । उपेक्षत इत्यर्थः ॥ २४ ॥

हिन्दी— कुलीन पुरुष जब नीच पुरुषसे विरोध करता है तो उसका यश नष्ट होता है, मित्रता करता है तो उसके गुण दूषित हो जाते हैं, दोनों ही प्रकारोंसे ऐसी स्थितिको देखकर परीक्षक (कुलीन पुरुष) नीचजनको अवज्ञासे तिरस्कृत करता है (उपेक्षा कर देता है) ॥ २४ ॥

उपसंहरन्नाह—
मया मृगान्धन्तुरनेन हेतुना विरुद्धमाक्षेपवचस्तितिक्षितम् ।
शरार्थमेष्यत्यथ लप्स्यते गतिं शिरोमणिं दृष्टिविषाज्जिघृक्षतः ॥ २५ ॥

मल्लि०— मयेति । अनेन हेतुना संधिविग्रहानर्हत्वेन कारणेन मया मृगान्धन्तु-र्व्याधस्य संबन्धि । हन्तेस्तृन्प्रत्ययः । अत एव 'न लोके—'त्यादिना षष्ठीप्रति-षेधः । विरुद्धमतिपरुषम, आक्षेपवचस्तिरस्कारवचनं तितिक्षितं सोढम् । ननु रुष्टयानङ्गीकारे बलाच्छरं ग्रहीष्यतीत्याशङ्क्याह—शरेति । अथ शरार्थमेष्यति दृष्टौ विषं यस्य तस्मात् दृष्टिविषात् सर्पविशेषात् शिरोमणिं जिघृक्षतो ग्रहीतुमिच्छतो गतिं दशां लप्स्यते प्राप्स्यति ॥ २५ ॥

हिन्दी— इस कारणसे मैंने व्याधसे कहे गये आक्षेपके वचनका सहन कर लिया है, अब वह बाणके लिए आयेगा तो सर्पके शिरोरत्न लेना चाहनेवालेकी दशाको प्राप्त कर लेगा ॥ २५ ॥

इतीरिताकूतमनीलवाजिनं जयाय दूतः प्रतितर्ज्य तेजसा ।
ययौ समीपं ध्वजिनीमुपेयुषः प्रसन्नरूपस्य विरूपचक्षुषः ॥ २६ ॥

मल्लि०— इतीति । इतीत्थम्, ईरिताकूतमुक्तऽभिप्रायम्, अनीलवाजिनं श्वेता-श्वमर्जुनं दूतो जयाय तेजसा प्रतापेन प्रतितर्ज्य । अस्मानजित्वा क्व गमिष्यसीति भीषयित्वेत्यर्थः । ध्वजिनीमुपेयुषः सेनासंनिकटस्य प्रसन्नरूपस्य । अर्जुनं प्रतीति शेषः । विरूपचक्षुषस्त्र्यम्बकस्य समीपं ययौ ॥ २६ ॥

३१२ किरातार्जुनीयम्

हिन्दी--इस प्रकार अपना आशय बतलानेवाले अर्जुनको किरातराजका दूत तेजसे तर्जन करके किरातसेनामें संगत प्रसन्नरूपवाले शिवजीके समीप गया ॥२६॥

ततोऽपवादेन पताकिनोपतेश्चचाल निर्ह्रादवती महाचमूः।
युगान्तवाताभिहतेव कुर्वती निनादमम्भोनिधिवीचिसंहतिः॥ २७ ॥

मल्लि०--तत इति। ततः पताकिनीपतेः सेनापतेः अपवादेनादेशेन। 'अपवादोऽप्यपवादेशः' इति सज्जनः। निर्ह्रादवती शब्दवती महाचमूः सेना युगान्तवातैरभिहता आन्दोलिता अत एव निनादं कुर्वती, अम्भोनिधिवीचिसंहतिरूर्भिवीचि-समूह इव चचाल ॥ २७ ॥

हिन्दी-तदनन्तर सेनापतिकी आज्ञासे शोरगुल करती हुई बड़ी सेना प्रलय-कालके वायुसे आन्दोलित अत एव आवाज करतो हुई समुद्रकी तरङ्ग-परम्पराको तरह चलने लगी ॥ २७ ॥

रणाय जैत्रः प्रदिशन्निव त्वरां तरङ्गितालम्बितकेतुसंततिः।
पुरो बलानां सघनाम्बुशीकरः शनैः प्रतस्थे सुरभिः समीरणः ॥ २८ ॥

मल्लि०--रणायेति । जैत्रेव जैत्रो जयनशीलः । अनुकूल इत्यर्थः । जयतेः स्तुञ्चन्तात्प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । तरङ्गितं संजाततरङ्गं यथा तथा, आलम्बिता अवस्थिताः केतुसंततयो येन सः । सह घनैः सान्द्रैरम्बुशीकरैः सघनाम्बुशीकरः सुरभिः सुगन्धः समीरणो वायू रणाय त्वरां प्रदिशन्निव त्वरयन्निव बलानां सैन्यानां पुरोऽग्रे शनैः प्रतस्थे प्रस्थितः । ववावित्यर्थः ॥ २८ ॥

हिन्दी-जयशील (अनुकूल) तरङ्गितकी तरह पताका समूहको अवस्थित करनेवाली, गाढ़ जलकणोंसे सुगन्धित हवा युद्धके लिए शीघ्रताके लिए मानों आदेश करती हुई सेनाके सामने बहने लगी ॥ २८ ॥

जयारवैः क्ष्वेडितनादमूर्च्छितः शरासनज्यातलवारणध्वनिः ।
असंभवन्भूधरराजकुक्षिषु प्रकम्पयन्गामवतस्तरे दिशः ॥ २९ ॥

मल्लि० - जयेति । जयारवैर्वन्दिनां जयजयेतिशब्दैः क्ष्वेडितनादैः सिंहनादैश्च मूर्च्छितो वर्धितः शरासनज्यानां धनुर्गुणानां तलवारणानां ज्याघातवारणानां च ध्वनिभूधरराजकुक्षिषु गिरिगुहासु असंभवन् अमान् । अवकाशमलभमान इत्यर्थः। अत एव गां भुवं प्रकम्पयन् । एतेन बलानां बाहुल्यमुक्तम् । दिशोऽवतस्तरे व्यानशे । 'ऋतश्च संयोगादेर्गुणः' । अत्र 'मूर्च्छा' पदार्थस्य विशेषणगत्याऽसंभवनहेतु-