किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः १०९

सम्पत्तिः, अमराङ्गानोपभुक्ताः साफल्यम् ययुः । यया परेषां उपकुरुते सा लक्ष्मीः ।

विग्रहः—मोदेन सहिताः = सामोदाः । कुसुमतक्ष्णाम् श्रियः = कुसुमतहरुश्रियः । किसलयशालिन्यः लताः, तासाम् = किसलयशालिनीलतानाम् । अमराणामङ्गनास्ताभिः उपभुक्ताः = अमराङ्गानोपभुक्ताः ।

अर्थः—सामोदाः = ससौरभाः । कुसुमतहरुश्रियः = पुष्पवृक्षशोभाः । विविक्ताः = विजनप्रदेशाः । किसलयशालिनीलतानाम् = नवपल्लवयुक्तवल्लीनाम् । सम्पत्तिः = समृद्धिः । अमराङ्गानोप्भुक्ताः = देवाङ्गानोपभुक्ताः सत्यः । साफल्यम् = सफलताम् । ययुः = अगमुः । यया = लक्ष्म्या । परेषाम् = अन्येषाम् । उपकुरुते = उपकारो विधीयते । सा = सैव । लक्ष्मीः । नान्या इत्यर्थः ।

कोषः—'विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः' इत्यमरः ।

हिन्दी—सौरभसम्पन्न, फूलोंवाले वृक्षों की शोभा, विजन-प्रदेश तथा नूतन पल्लवयुक्त लताओं की सम्पत्ति, ये सब वस्तुएँ देवाङ्गनाओं के द्वारा उपयुक्त होने पर सफल हो गईं । परोपकार में काम आनेवाली लक्ष्मी ही वास्तविक लक्ष्मी होती है ॥ २८ ॥

क्लान्तोऽपि त्रिदशवधूजनः पुरस्ता-
ल्लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् ।
सेव्यानां हतविनयैरिवावृतानां
सम्पर्कं परिहरति स्म चन्दनानाम् ॥ २९ ॥

अन्वयः—क्लान्तः अपि त्रिदशवधूजनः पुरस्तात् लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् चन्दनानां सम्पर्कं हतविनयैः आवृतानाम् सेव्यानाम् इव परिहरतिस्म ।

विग्रहः—त्रिदशानां वधूजनः = त्रिदशवधूजनः । लीनानाम् अहीनाम् श्वसितानि, तैः विलोलाः पल्लवाः येषां तेषाम् = लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् । हतः विनयः यैस्तैः = हतविनयैः ।

अर्थः—क्लान्तः = श्रान्तः । अपि । त्रिदशवधूजनः = देवाङ्गनालोकः । पुरस्तात् = अग्रे । लीनाहिश्वसितविलोलपल्लवानाम् = संश्रितसर्पनिःश्वासलोलदलानाम् । चन्दनानाम् = चन्दनवृक्षाणाम् । सम्पर्कम् = योगम् । हतविनयैः=

११०
किरातार्जुनीयम्

दुर्जनैः। आवृतानाम् = परिवृतानाम्। सेव्यानाम् = प्रभूणाम्। इव = समम्। परिहरति स्म = त्यजति स्म।

कोषः—'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः।' इत्यमरः।

हिन्दी—मार्ग में चलने से थकी होकर भी वे अप्सरायें सामने पड़नेवाले, छिपे हुए सर्पों की फुफकार से हिलते हुए पत्तों वाले चन्दन वृक्षों को छोड़ देती थीं अर्थात् सेव्य होकर भी वे चन्दन पादपों के नीचे विश्राम नहीं कर रही थीं। यथा—दुष्टों के साथ-साथ रहने के कारण लोग सज्जनों को भी छोड़ बैठते हैं॥ २९॥

उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटा धरित्री मानीता विदितनयैः श्रमं विनेतुम्।
आक्षिप्तद्रुमगहना युगान्तवातैः पर्य्यस्ता गिरय इव द्विपा विरेजुः॥ ३०॥

अन्वयः—उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः विदितनयैः श्रमं विनेतुं धरित्रीम् आनीताः द्विपाः युगान्तवातैः आक्षिप्तद्रुमगहनाः पर्य्यस्ताः गिरयः इव विरेजुः।

विग्रहः—उत्सृष्टाः ध्वजाः कुथाः कङ्कटाश्च येभ्यस्ते=उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः। विदितो नयः यैस्तैः = विदितनयैः। युगान्ताय वाताः इव वातास्तैः = युगान्तवातैः। द्रुमाणां गहनानि = द्रुमगहनानि, आक्षिप्तानि द्रुमगहनानि येभ्यस्ते आक्षिप्तद्रुमगहनाः।

अर्थः—उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटाः = आक्षिप्तध्वजास्तरणतनुत्राः। विदितनयैः = शिक्षाभिज्ञैः यन्तृभिः। श्रमम् = क्लमम्। विनेतुम् = अपनेतुम्। धरित्रीम् = पृथ्वीम्। आनीताः = निवेश्यमानाः। द्विपाः=गजाः। युगान्तवातैः = प्रलयङ्करपवनैः। आक्षिप्तद्रुमगहनाः = उद्धृतवृक्षकाननाः। पर्यस्ताः = विपर्य्यासिताः। गिरय इव = पर्वता इव। विरेजुः = शुशुभिरे।

कोषः—'प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः' इत्यमरः।

हिन्दी—गजचालन में कुशल महावतों ने हाथियों की थकावट दूर करने के लिए उन पर से ध्वजा, झूल तथा कवचों को उतार कर भूमि पर रख दिया। अब वे हाथी इधर-उधर बैठे हुए उसी प्रकार से शोभित हुए जैसे कि आँधी में उखड़े हुए विशाल वृक्ष और पहाड़ शोभित होते हैं॥ ३०॥

प्रस्थानश्रमजनितां विहाय निद्रा-
मामुक्ते गजपतिना सदानपङ्के।

सप्तमः सर्गः १११

शय्यान्ते कुलमलिनां क्षणं विलीनं
संरम्भच्युतमिव शृङ्खलं चकाशे ॥ ३१ ॥

अन्वयः—गजपतिना प्रस्थानश्रमजनितां निद्रां विहाय आमुक्ते सदानपंके शय्यान्ते क्षणं विलीनम् अलिनां कुलं संरम्भच्युतम् शृङ्खलम् इव चकार ।

विग्रहः—गजानां पतिस्तेन = गजपतिना । प्रस्थानश्रमेण जनितान् = प्रस्थानश्रमजनितान् । दानेन जातं पङ्कम् = दानपङ्कम् । दानपङ्केन सहितं, तस्मिन् = सदानपङ्के । शय्यायाः अन्ते = शय्यान्ते । संरम्भेण च्युतम् = संरम्भच्युतम् ।

अर्थः—गजपतिना = गजेन्द्रेण । प्रस्थानश्रमजनिताम् = यात्राक्लमोत्पन्नाम् । निद्राम् = स्वापम् । विहाय = त्यक्त्वा । आमुक्ते = विमुक्ते । सदानपंके = गजमदयुक्ते । शय्यान्ते = शयनीयप्रदेशे । क्षणम् = मुहूर्त्तम् । विलीनम् = लीनम् । अलिनाम् = भ्रमराणाम् । कुलम् = समूहम् । संरम्भच्युतम् = उत्थानसम्भ्रमभ्रष्टम् । शृङ्खलम् = निगडम् । इव । चकाशे = शुशुभे । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'अथ शृङ्खले । अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी—सेना के किसी गजराज को मार्ग में थक जाने के कारण नींद आ गई थी । अतः वह नींद को छोड़कर मदजल से उत्पन्न कीचड़ वाले शयनीय स्थान से सहसा उठ खड़ा हुआ । मद-गन्ध के कारण मद की कीचड़ पर भौंरे मँडरा रहे थे । हाथी के सहसा उठने पर वे भौंरे उसकी टूट कर गिरी हुई सांकल के समान शोभित हुए ॥ ३१ ॥

आयस्तः सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा
सम्प्राप्तुं वनगजदानगन्धिरोधः ।
मूर्धानं निहितशिताङ्कुशं विधुन्वन्
यन्तारं न विगणयाञ्चकार नागः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—वनगजदानगन्धिरोधः सम्प्राप्तुम् आयस्तः सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा नागः निहितशिताङ्कुशम् मूर्धानं विधुन्वन् यन्तारं न विगणयांचकार ।

विग्रहः—वनस्य गजस्य दानं = वनगजदानम्, तस्य गन्धोऽस्यास्तीति रोषः यस्य सः = वनगजदानगन्धिरोधः । सुराणाम् सरित् = सुरसरित् तस्याः ओघेन

११२	किरातार्जुनीयम्

रुद्धम् वर्त्म यस्य सः = सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा। निहितः शितः अङ्कुशो यस्मिन्, तम् = निहितशिताङ्कुशम्।

अर्थः— वनगजदानगन्धरोधः = वनकरिमदगन्धिरोधः, परकूलम् इत्यर्थः। सम्प्राप्तुम् = गन्तुम्। आयस्तः = उत्सुकः। सुरसरिदोघरुद्धवर्त्मा = गङ्गाप्रवाह-रुद्धमार्गः। नागः = गजः। विहितशितांकुशम् = दत्ततीक्ष्णसृणिम्। मूर्धानं = मस्तकम्। विधुन्वन् = कम्पयन्, रोषादिति भावः। यन्तारम् = हस्तिपकम्। न विगणयाञ्चकार = न विगणयामास।

कोषः— 'अङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम्'। इत्यमरः।

हिन्दी— दूसरा हाथी गङ्गा के विशाल तट को जो कि जंगली हाथियों के मदजल से सुगन्धित था, पहुँचने के लिए उत्सुक हो रहा था। परन्तु गङ्गा के प्रवाह के कारण उसका मार्ग रुका हुआ था, अतएव महावत के द्वारा तीक्ष्ण अंकुश मारने पर वह केवल अपना शिर हिलाकर महावत की बात न मानना प्रकट कर रहा था॥ ३२॥

---

आरोढुः समवनतस्य पीतशेषे साशङ्कम् पयसि समीरिते करेण।
सम्मार्जन्नरुणमदस्रुती कपोलौ सस्यन्दे मद इव शीकरः करेणोः॥ ३३॥

अन्वयः— समवनतस्य करेणोः करेण पीतशेषे पयसि आरोढुः साशङ्कम् समीरिते शीकरः अरुणमदस्रुती कपोलौ सम्मार्जन् मद इव सस्यन्दे।

विग्रहः— पीतस्य शेषे = पीतशेषे। अरुणे मदस्रुती ययोस्तौ = अरुणमदस्रुती। आशङ्कया सहितं = साशङ्कम्।

अर्थः— समवनतस्य = (जलपानार्थम्) आनतपूर्वकायस्य। करेणोः = हस्तिन्याः। करेण = शुण्डेन। पीतशेषे पयसि = पानशिष्टे जले। आरोढुः = हस्तिपकात्। साशङ्कम् = सभयम्। समीरिते = क्षिप्ते सति। शीकरः = अम्बुकणः। अरुणमदस्रुती = अरुणमदधारयुक्तौ। कपोलौ = गण्डस्थलौ। सम्मार्जन् = प्रमृजन्। मद इव = मदसदृशः। सस्यन्दे = सुस्राव। अत्रोपमाऽलङ्कारः।

कोषः— 'करेणुरिभायां स्त्री नेभे' इत्यमरः।

हिन्दी— आगे की ओर झुके हुए (जल पीते समय) हाथी ने सूंड से जल पीकर बचे हुए जल को महावत से डरकर अपने ऊपर उड़ेल लिया। उस जल के कण (बिन्दु) मद से अरुण बने हुए हाथी के दोनों गालों पर से मद के समान टपकने लगे॥ ३३॥

सप्तमः सर्गः । ११३

आघ्राय क्षणमतितृष्यतापि रोषादुत्तीरं निहितविवृत्तलोचनेन ।
सम्पृक्तं वनकरिणां मदाम्बुसेकैर्नाचेमे हिममपि वारि वारणेन ॥३४॥

अन्वयः—अतितृष्यता अपि क्षणम् आघ्राय रोषाद् उत्तीरं निहितविवृत्तलोचनेन वारणेन हिमम् अपि वनकरिणां मदाम्बुसेकैः सम्पृक्तं वारि न आचेमे ।

विग्रहः—निहिते विवृत्ते लोचने यस्य तेन = निहितविवृत्तलोचनेन । वनस्य करिणस्तेषां = वनकरिणाम् । मदस्याऽम्बूनि, तेषां सेकैः = मदाम्बुसेकैः ।

अर्थः—अतितृष्यता अपि = अतितृषामतापि । क्षणम् = मुहूर्तम् । आघ्राय = घ्रात्वा । रोषात् = क्रोधात् । उत्तीरं = परतीरे । निहितविवृत्तलोचनेन = धृतघूर्णितनयनेन । वारणेन = गजेन । हिमम् = शीतम् । अपि । वनकरिणां = वनगजानाम् । मदाम्बुसेकैः = मदजलवारामिः । सम्पृक्तम् = संसिक्तम् । वारि = जलम् । न आचेमे = न पीतम् ।

कोषः—‘कुञ्जरो वारणः करी’ इत्यमरः ।

हिन्दी—उस सेना का कोई हाथी प्यास से अत्यन्त व्याकुल होकर भी वन-गजों के मद से मिश्रित जल को क्षण भर सूंघ कर गङ्गा नदी के दूसरे तट की ओर क्रोध से घूरने लगा । उसने शीतल होते हुए भी मद-सिक्त जल को नहीं पिया ॥ ३४ ॥

प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि निम्नगायाः क्रीडन्तो गजपतयः पयांसि कृत्वा ।
किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैरुत्तेरुः सरसिजगन्धिभिः कपोलैः ॥ ३५ ॥

अन्वयः—क्रीडन्तः गजपतयः निम्नगायाः पयांसि प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि कृत्वा किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैः सरसिजगन्धिभिः कपोलैः उत्त्तेरुः ।

विग्रहः—गजानां पतयः = गजपतयः । प्रश्च्योतद्भिः मदैः सुरभीणि = प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि । किञ्जल्कैः व्यवहिताः ताम्राः दानलेखाः येषु तैः = किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैः । सरसि जातानि सरसिजानि तेषां गन्धिभिः = सरसिजगन्धिभिः ।

अर्थः—क्रीडन्तः = विहरन्तः । गजपतयः = मत्तकरिणः । निम्नगायाः = गङ्गायाः । पयांसि = जलानि । प्रश्च्योतन्मदसुरभीणि = क्षरन्मदगन्धीनि । कृत्वा = विधाय । किञ्जल्कव्यवहितताम्रदानलेखैः = केसरतिरोहितताम्रमदराजिभिः । सर-
८ कि०

११४	किरातार्जुनीयम्

सिजगन्धिभिः = कमलसुरभिभिः । कपोलैः = गण्डस्थलैः । उत्तैरुः = निजग्मुः ।
अत्र परिवृत्तिरलङ्कारः ।
कोषः—'स्रवन्ती निम्नगाऽपगा' इत्यमरः ।
हिन्दी— ( कुञ्ज ) विहार करते हुए गजपति गङ्गा जी के जल को अपने टपकते हुए मदजल से सुगन्धित बनाते हुए जल से बाहर आ गये । केसर से मिटाई गई ( धूलि दुर्गन्ध ) श्रवण मदरेणुओं से युक्त, कमलगन्ध से उनके गाल सुरभित हो गये थे ॥ ३५ ॥

---

आकीर्णं वलरजसा घनारुणेन प्रक्षोभैः सपदि तरङ्गितं तटेषु ।
मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कं माञ्जिष्ठं वसनमिवाम्बु निर्वभासे ॥ ३६ ॥

अन्वयः— घनारुणेन वलरजसा आकीर्णं सपदि प्रक्षोभैः तटेषु तरङ्गितम् मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कम् अम्बु माञ्जिष्ठं वसनम् इव निर्बभासे ।

विग्रहः— घनेनारुणेन = घनारुणेन । बलस्य रजस्तेन = बलरजसा । मातङ्गोन्मथिताः सरोजरेणवः, तैः पिङ्कम् = मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कम् । मञ्जिष्ठया रक्तम् = माञ्जिष्ठम् ।

अर्थः— घनारुणेन = सान्द्रलोहितेन । बलरजसा = सेनोद्भूतरजसा । आकीर्णम् = व्याप्तम् । सपदि = शीघ्रम् । प्रक्षोभैः = आलोडनैः । तटेषु = तीरेषु । तरङ्गितम् = संजाततरङ्गम्, तरङ्गवद्वा कृतम् । मातङ्गोन्मथितसरोजरेणुपिङ्कम् = गजमथितकमलकेसरपिशङ्कम् । अम्बु = जलम् । माञ्जिष्ठम् = महारजनेनारक्तम् । वसनम् इव = कौशेयवस्त्रमिव । निर्बभासे शुशुभे ।

कोषः— 'कौशेयं कृमिकोशोत्थम्' इत्यमरः ।

हिन्दी— घनी, अरुण वर्ण की सेना द्वारा उड़ाई गई धूल से गङ्गा का जल भर गया था । मतवाले हाथियों के द्वारा उड़ाए गये कमलपराग से अब वह पीत हो गया । इस प्रकार का पिशङ्गी वर्ण वाला गङ्गा-जल अरुणता से मिलने पर मंजिष्ठा ( मंजीठ ) रंग से रंगे वस्त्र के समान शोभित होने लगा ॥ ३६ ॥

---

श्रोमद्भिनियमितकन्धरापरान्तैः
संसक्तैरगुरुवनेषु साङ्गहारम् ।
सम्प्रापे निसृतमदाम्बुभिर्गजेन्द्रैः
प्रस्यन्दिप्रचलितगण्डशैलशोभा ॥ ३७ ॥