किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः १०१

सा लग रहा था । अप्सराओं के शरीरों पर शोभित मणियों की प्रभाओं ने उस खण्डित इन्द्रधनुष को पूरा कर दिया ॥ १६ ॥

संसिद्धाविति करणीयसन्निबद्धै-
रालापैः विपतिषतां विलंघ्य वीथीम् ।
आसेदे दशशतलोचनध्वजिन्या
जीमूतैरपिहितसानुरिन्द्रकीलः ॥ १७ ॥

अन्वयः—संसिद्धौ इति करणीयसन्निबद्धैः आलापैः दशशतलोचन-ध्वजिन्या पिपतिषताम् वीथीम् विलंघ्य जीमूतैः अपिहितसानुः इन्द्रकोलः आसेदे ।

विग्रहः—कर्त्तुं योग्यं करणीयम्, तेन सन्निबद्धैः = करणीयसन्निबद्धैः । दशशतानि लोचनानि यस्य, तस्य या ध्वजिनी, तया दशशतलोचनध्वजिन्याः । पतितुमिच्छन्तीति तेषाम् = पिपतिषताम् । अपिहितानि सानूनि यस्य सः = अपिहितसानुः । जीवस्य मूतः येषां ते जीमूतैः ।

अर्थः—संसिद्धौ = कार्यसिद्धौ । इति = इत्थम् । करणीयसन्निबद्धैः = कर्त्तव्यसंयोजितैः । आलापैः = आभाषणैः । दशशतलोचनध्वजिन्या = इन्द्रसेनया । पिपतिषताम् = पक्षिणाम् । वीथीम् = मार्गम् । विलंघ्य = उल्लंघ्य । जीमूतैः = उदकपटलवन्धैः मेघैः । अपिहितसानुः = आच्छादितशिखरः । इन्द्रकोलः = तदाख्यः पर्वतः । आसेदे = प्राप्तः ।

कोषः—‘स्यादाभाषणमालापः’ इत्यमरः । ‘वित्सन्तो नभसंगमाः’ इत्यमरः ।

हिन्दी—कार्य-सिद्धि के लिये क्या करना चाहिये और कैसे करना चाहिए ? इस प्रकार कर्त्तव्य-सम्बन्धी आलापों को करती हुई देवराज इन्द्र की सेना ने पक्षियों के मार्ग को पार कर बादलों से आच्छन्न शिखरों वाले इन्द्रकील पर्वत को प्राप्त किया ॥ १७ ॥

आकीर्णा मुखनलिनैर्विलासिनीनामुद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना ।
सा तूर्यध्वनितगभीरमापतन्ती भूभर्तुः शिरसि नभोनदीव रेजे ॥ १८ ॥

अन्वयः—विलासिनीना मुखनालनैः उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना तूर्यध्वनितगभीरम् भूभर्तुः शिरसि आपतन्ती सा नभोनदी इव रेजे ।

विग्रहः—मुखानि नलिनानीव तैः = मुखनलिनैः । उद्धृतानि स्फुटानि

विशदानि आतपत्राणि फेना इव यस्याः सा = उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना। तूर्याणां ध्वनितानि, तैः गभीरम् = तूर्यध्वनिगभीरम्। भुवः भर्त्ता तस्य = भूभर्तुः। नभसो नदी = नभोनदी।

अर्थः—विलासिनीनाम् = सुन्दरीणाम्। मुखनलिनैः = मुखकमलैः। आकीर्णा = व्याप्ता। उद्धूतस्फुटविशदातपत्रफेना = ऊर्ध्वोत्क्षिप्तविकसितशुभ्रच्छत्रफेना। तूर्यध्वनितगभीरम् = वाद्यघोषगभीरम्। भूभर्तुः = इन्द्रकीलस्य। शिरसि = मूर्ध्नि। आपतन्ती = पतन्ती। सा = सेना। नभोनदी इव = आकाशगंगेव। रेजे = शुशुभे।

कोषः—'हेमं छत्रं स्वातपत्रम्' इत्यमरः।

हिन्दी—सुर-सुन्दरियों के कमलमुखों से व्याप्त सुरसेना की उड़ती हुई खुली छतरियां फेन के समान शुभ्र थीं। सेना में रणवाद्यों के गभीर घोष हो रहे थे। इस प्रकार इन्द्रकील पर्वत के ऊपर वह सेना आकाशगंगा के समान शोभित हो रही थी ॥ १८ ॥

सेतुत्वं दधति पयोमुचां विताने
संरम्भादभिपततो रथाञ्जवेन।
आनिन्युर्नियमितरश्मिभुग्नघोणाः
कृच्छ्रेण क्षितिमवनामिनस्तुरङ्गाः ॥ १९ ॥

अन्वयः—पयोमुचां विताने सेतुत्वं दधति संरम्भात् जवेन अभिपततः रथान् नियमितरश्मिभुग्नघोणाः अवनामिनः तुरंगाः कृच्छ्रेण क्षितिम् आनिन्युः।

विग्रहः—पयांसि मुञ्चन्तीति, तेषाम् = पयोमुचाम्। नियमितैः रश्मिभिः भुग्ना घोणाः येषां तैः = नियमितरश्मिभुग्नघोणाः। अवनमन्तीत्यवनामिनः।

अर्थः—पयोमुचाम् = मेघानाम्। विताने = विस्तारे। सेतुत्वम् = सेतुरूपत्वम्। दधति = धारयति सति। संरम्भात् = आटोपात्। जवेन = वेगेन। अभिपततः = पततः। रथान् = रथयानान्। नियमितरश्मिभुग्नघोणाः = आकृष्टप्रग्रहाकुञ्चितप्रोथाः। अवनामिनः = अवनताङ्गाः, तुरङ्गाः = अश्वाः। कृच्छ्रेण = महता प्रयत्नेन। क्षितिम् = भूमिम्। आनिन्युः = आनीतवन्तः। अत्र स्वभावोक्तिरलंकारः।

कोषः—'आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितम् वक्रम्' इत्यमरः, 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम्' इत्यमरः।

सप्तमः सर्गः १०३

हिन्दी—रथों में जुते हुए वे घोड़े आकाश से इन्द्रकील पर्वत तक पुल के समान बने हुए घनपटल से ढालू होने के कारण शीघ्रता से उतरते हुए बड़ी कठिनता से रथों को पृथ्वी पर पहुँचा सके। रस्सियों के खिचाव के कारण उन घोड़ों के नथुने टेढ़े पड़ गये थे और अंगों के अग्रभाग से रथ खींचने के कारण उनके शरीर भी झुके हुए थे ॥ १९ ॥

माहेन्द्रं नगमभितः करेणुवर्याः पर्यन्तस्थितजलदा दिवः पतन्तः ।
सादृश्यं निलयननिष्प्रकम्पपक्षैराजग्मुर्जलनिधिशायिभिर्नगेन्द्रैः ॥ २० ॥

अन्वयः—माहेन्द्रं नगम् अभितः दिवः पतन्तः पर्यन्तस्थितजलदाः करेणुवर्याः निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः जलनिधिशायिभिः नगेन्द्रैः सादृश्यम् आजग्मुः ।

विग्रहः—महेन्द्रस्यायं माहेन्द्रस्तम् = माहेन्द्रम्। पर्यन्तस्थिताः जलदाः येषां ते = पर्यन्तस्थितजलदाः। करेणुषु वर्याः = करेणुवर्याः। निष्प्रकम्पा पक्षाः येषां तैः = निष्प्रकम्पपक्षैः, निलयने निष्प्रकम्पपक्षैरिति = निलयननिष्प्रकम्पपक्षैः। जलनिधौ शेरते इति तैः = जलनिधिशायिभिः। नगानामिन्द्रास्तैः = नगेन्द्रैः ।

अर्थः—माहेन्द्रम् नगम् = इन्द्रकीलपर्वतम्। अभितः = परितः। दिवः = अन्तरिक्षात्। पतन्तः = निपन्तन्तः। पर्यन्तस्थितजलदाः = पार्श्वस्थितधनाः। करेणुवर्याः = श्रेष्ठगजाः। निलयननिष्प्रकम्पक्षैः = स्थाने निश्चलपत्रैः। जलनिधिशायिभिः = समुद्रनिलीनैः। नगेन्द्रैः = मैनाकादिपर्वतः। सादृश्यम् = साम्यम्। आजग्मुः = प्रापुः। अत्रोपमालङ्कारः।

कोषः—‘हेमकूटयो नगाः’ इत्यमरः।

हिन्दीः—इन्द्रकील पर्वत पर चारो ओर से उतरते हुए वे देवताओं के हाथी जिनके दोनों पावों में बादल चिपके हुए से दिखलाई दे रहे थे, समुद्र में शयन करने वाले पंखयुक्त पर्वतों में (नाकादि) के समान मालूम होते थे जिनके पंख अपने स्थानों पर चिपके हुए से स्थिर थे ॥ २० ॥

उत्संगे समविषमे समं महाद्रेः क्रान्तानां वियदभिपातलाघवेन ।
आमूलादुपमदि सैकतेषु लेभे सामग्री खुरपदवी तुरङ्गमाणाम् ॥२१॥

अन्वयः—महाद्रेः उत्संगे समविषमे वियदभिपातलाघवेन समम् क्रान्तानां तुरङ्गमाणाम् खुरपदवी उपनदी सैकतेषु आमूलात् सामग्री लेभे।

१०४ | किरातार्जुननीयम्

विग्रहः— महांश्चासावद्रिस्तस्य महाद्रेः। समं च विषमं च, तयोः समाहारः, तस्मिन् = समविषमे। अभिपतनमभिपातस्तस्य लाघवम् = अभिपतनलाघवम्। वियति अभिपतनलाघवं तेन वियदभिपतनलाघवेन। खुराणां पदवी = खुरपदवी। नद्यः समीपे = उपनदि। सिकता सन्त्येषु तेषु = सैकतेषु। समग्रस्य भावः = सामग्री।

अर्थः— महाद्रेः नगराजस्य। उत्सङ्गे = क्रोडे, मूर्ध्नि वा। समविषमे = निम्नोन्नते। वियदभिपातलाघवेन = गगनसंचारपाटवेन। समम् = एकरूपम्। क्रान्तानाम् = गच्छताम्। तुरङ्गमाणाम् = अश्वानाम्। खुरपदवी = खुरपंक्तिः। उपनदि = नदीसमीपे। सैकतेषु = पुलिनेषु। आमूलात् = मूलमारभ्य। सामग्री = साकल्यम्। लेभे = प्राप।

कोषः— 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः।

हिन्दी— उस महान् इन्द्रकील के ऊबड़-खाबड़ शिखर पर पहुँच कर वे घोड़े आकाशमार्ग से चलने में सुविधा के कारण शीघ्रता से सुरनदी तट पर पहुँच गये। सुरनदी के रेतीले तट ऊबड़-खाबड़ विषम थे अतः तट पर घोड़ों के खुर आदि से अन्त तक नहीं दिखलाई दे रहे थे ॥ २१ ॥

सध्वानं निपतितनिर्झरासु मन्द्रैः
सम्मूर्च्छत्प्रतिनिनदैरधित्यकासु।
उद्ग्रीवैर्घनरवशङ्कया मयूरैः
सोत्कण्ठं ध्वनिरुपशुश्रुवे रथानाम् ॥ २२ ॥

अन्वयः— सध्वानं निपतितनिर्झरासु अधित्यकासु मन्द्रैः प्रतिनिनदैः सम्मूर्च्छन् रथानां ध्वनिः घनरवशङ्कया उद्ग्रीवैः मयूरैः सोत्कण्ठम् उपशुश्रुवे।

विग्रहः— ध्वननं ध्वानस्तेन सहितम् = सध्वानम्। निपतिताः निर्झराः यासु, तासु = निपतितनिर्झरासु। निनदैः = प्रतिनिनदैः। घनानां रवः, तस्य शङ्का तया = घनरवशङ्कया। उद् ऊर्ध्वं ग्रीवा = उद्ग्रीवैः। उत्कण्ठया सहितं सोत्कण्ठम्।

अर्थः— सध्वानम् = सशब्दम्। निपतितनिर्झरासु = पतितप्रवाहासु। अधित्यकासु = पर्वतोच्चभूमिषु। मन्द्रैः = गम्भीरैः। प्रतिनिनदैः = प्रतिध्वनिभिः। सम्मूर्च्छन् = वर्धमानः। रथानाम् = देवाङ्गनारथयानानाम्। ध्वनिः = शब्दः।

सप्तमः सर्गः १०५

घनरवशङ्कया = मेघगर्जितभ्रान्त्या । उद्ग्रीवैः = कृतोच्चग्रीवैः । मयूरैः = केकिभिः । सोत्कण्ठम् = उत्कण्ठया सहितम् । उपशुश्रुवे = उपश्रुतः । अत्र भ्रान्तिमदलंकारः ।

कोषः—'प्रवाहो निर्झरो झरः' इत्यमरः । 'भूमिरूर्ध्वमभित्यका' इत्यमरः । 'मन्द्रस्तु गम्भीर' इत्यमरः ।

हिन्दी—कल कल निनाद करते हुए झरनों से युक्त, पर्वत की ऊँची भूमि पर गम्भीर प्रतिध्वनि से बढ़ती हुई रथों की ध्वनि को घन-गर्जन की शंका से मयूरों ने गर्दन ऊपर उठा-उठाकर बड़ी उत्कण्ठा से सुना ॥ २२ ॥

सम्भिन्नमविरलपातिभिर्मयूखै-
र्नीलानां भृशमुपमेखलं मणीनाम् ।
विच्छिन्नामिव वनिता नभोऽन्तराले
वप्राम्भःस्रुतिमवलोकयाम्बभूवुः ॥ २३ ॥

अन्वयः—अविरलपातिभिः उपमेखलं नीलानां मणीनां मयूखैः भृशं सम्भिन्नां नभोऽन्तराले विच्छिन्नाम् इव वप्राम्भःस्रुतिम् वनिताः अवलोकयाम्बभूवुः ।

विग्रहः—अविरलं पतन्तीति तैरविरलपातिभिः । मेखलानां निकटे = उपमेखलम् । नभसः अन्तराले = नभोऽन्तराले । वप्राणामम्भांसि तेषां स्रुतिस्ताम् = वप्राम्भःस्रुतिम् ।

अर्थः—अविरलपातिभिः = निरन्तरप्रसारिभिः । उपमेखलं = तटेषु । नीलानाम् = असितानाम् । मणीनाम् = विद्रुमादीनाम् । मयूखैः = किरणैः । भृशम् = महत् । सम्भिन्नाम् = एकीभूताम् । नभोऽन्तराले = वियदन्तराले । विच्छिन्नाम् = प्रच्छन्नाम् । इव । वप्राम्भःस्रुतिं = वप्रोदकधाराम् । वनिताः = अप्सरसः । अवलोकयाम्बभूवुः = अवलोकयामासुः । अत्र सङ्करालङ्कारः ।

कोषः—'श्रोणिस्थानेऽद्रिकटके कटिबन्धेऽसिबन्धने' इति यादवः ।

हिन्दी—सुरसुन्दरियों ने ऊपर से नीचे की ओर अविरल गति से बहते हुए झरनों को देखा कि वे आकाश के अन्तराल में अदृश्य से दिखाई पड़ने लगे क्योंकि इन्द्रकील पर्वत के निचले भाग में नीलमणियों की किरणें बराबर निकल रहीं थीं अतः झरनों का प्रवाह भी नीला-सा लग रहा था ॥ २३ ॥

१०६ | किरातार्जुनीयम्

आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय
क्रुध्यन्तो धियमवमत्य धूर्गतानाम्।
सव्याजं निजकरिणीभिरात्तचित्ताः
प्रस्थानं सुरकरिणः कथञ्चिदीषुः ॥ २४ ॥

अन्वयः—धूर्गतानां धियम् अवमत्य आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय क्रुध्यन्तः सव्याजं निजकरिणीभिः आत्तचित्ताः सुरकरिणः प्रस्थानं कथंचिद् ईषुः।

विग्रहः—धुरं गतास्तेषां = धूर्गतानाम्। आसन्नायां द्विपपदव्यां यो मदानिलस्तस्मै = आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय। व्याजेन सहितं = सव्याजम्। निजैः करिणीभिः = निजकरिणीभिः। आत्तानि चित्तानि येषां ते = आत्तचित्ताः। सुराणां करिणः = सुरकरिणः।

अर्थः—धूर्गतानाम् = नियन्तृणाम्। धियम् = बुद्धिम्, वाज्ञामित्यर्थः। अवमत्य = तिरस्कृत्य। आसन्नद्विपपदवीमदानिलाय = आसन्नवनगजमार्गमदपवनाय। क्रुध्यन्तः = कुप्यन्तः। सव्याजम् = सकपटम्। निजकरिणीभिः = स्वेभीभिः। आत्तचित्ताः = आकृष्टचित्ताः। सुरकरिणः = देवगजाः। प्रस्थानम् = गमनम्। कथञ्चित् = कष्टेन। ईषुः = अभिलेषुः।
कोषः—'कुञ्जरो वारणः करी' इत्यमरः।

हिन्दी—अपने महावतों की आज्ञा का उल्लंघन कर निकटवर्त्ती किसी दूसरे जङ्गली हाथी की मदगन्ध को सूँघने से कुपित बने हुए वे सुरगज, अपनी हथिनियों द्वारा बहाना करके चित्त आकृष्ट हो जाने पर जैसे तैसे आगे बढ़ सके ॥

---

नीरन्ध्रं पथिषु रजो रथाङ्गुन्नं पर्यस्यन्नवसलिलारुणं वहन्ती।
आतेने वनगहनानि वाहिनी सा घर्मान्तक्षुभितजलेव जह्नु्कन्या ॥ २५ ॥

अन्वयः—नीरन्ध्रं पथिषु रथाङ्गुन्नं पर्यस्यन्नवसलिलारुणं रजः वहन्ती सा वाहिनी घर्मान्तक्षुभितजला जह्नु्कन्या इव वनगहनानि आतेने।

विग्रहः—निर्गतं रन्ध्रम् यस्मात् तत् = नीरन्ध्रम्। रथानामङ्गानि तैः नुन्नं = रथाङ्गुन्नम्। नवं सलिलं = नवसलिलम्। पर्यस्यत् नवसलिलमिव अरुणम् = पर्यस्यन्नवसलिलारुणम्। घर्मस्यान्ते = घर्मान्ते क्षुभितं जलं यस्याः सा = घर्मान्तक्षुभितजला। जह्नोः कन्या = जह्नु्कन्या। वनानि च तानि गहनानि = वनगहनानि।

सप्तमः सर्गः १०७

**अर्थः-**नीरन्ध्रम् = सान्द्रम् । पथिषु = मार्गेषु । रथाङ्गतुन्नम् = चक्रप्रेरितम् । पर्यस्यन्नवसलिलारुणम् = प्रसर्पन्नूतनजलारुणम् । रजः = धूलिम् । वहन्ती = प्रापयन्ती । सा = पूर्वोक्ता । वाहिनी = सुरसेना । घर्मान्तक्षुभितजला = प्रावृष्याकुलितनीरा । जह्नु कन्या = जाह्नवी गङ्गा । इव । वनगहनानि = जीर्णकाननानि । आतेने = व्यानशे । अत्र सङ्करालङ्कारः ।

कोषः—'नुत्तनुन्नास्तनिष्ठ्यूताविद्धक्षिप्तेरिताः समाः' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**मार्ग में रथचक्रों से उड़ाई हुई तथा बहते हुए नूतन जल के समान अरुण वर्ण की घनी धूल से व्याप्त वह देवताओं की सेना वर्षा ऋतु में उमड़ते हुए जलवाली गङ्गा के समान, घने जङ्गलों में चारो ओर फैल गई ॥ २५ ॥

सम्भोगक्षमगहनामथोपगङ्गं बिभ्राणां ज्वलितमणीनि सैकतानि ।
अध्यूषुश्च्युतकुसुमाचितां सहाया वृत्रारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम् ॥२६॥

**अन्वयः—**अथ वृत्रारेः सहायाः उपगङ्गम् सम्भोगक्षमगहनाम् ज्वलितमणीनि सैकतानि बिभ्राणां च्युतकुसुमाचिताम् अविरलशाद्वलाम् धरित्रीम् अध्यूषुः ।

**विग्रहः—**वृत्रस्यारिस्तस्य = वृत्रारेः । गङ्गायाः समीपे = उपगङ्गम् । सम्भोगाय क्षमा गहना च ताम् = सम्भोगक्षमगहनाम् । ज्वलिताः मणयः येषु तानि = ज्वलितमणीनि । च्युतैः कुसुमैः आचिता ताम् = च्युतकुसुमाचिताम् । अविरलाः शाद्वलाः यस्यां सा ताम् = अविरलशाद्वलाम् ।

**अर्थः—**अथ = अनन्तरम् । वृत्रारे = इन्द्रस्य । सहायाः = गन्धर्वाः । उपगङ्गम् = गङ्गासमीपे । सम्भोगक्षमगहनाम् = उपभोगयोग्यवनाम् । ज्वलितमणीनि = दीप्तमणियुक्तानि । सैकतानि = पुलिनानि । बिभ्राणाम् = धारयन्तीम् । च्युतकुसुमाचिताम् = स्वयंपतितपुष्पव्याप्ताम् । अविरलशाद्वलाम् = सान्द्रशाद्वलप्रदेशाम् । धरित्रीम् = भूमिम् । अध्यूषुः = अधितस्थुः । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः ।

कोषः—'शाद्वलः शादहरिते' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**इसके बाद इन्द्रदेव के सहायक गन्धर्व गंगा नदी के निकट रमणीक घने जंगलों से युक्त, घनी घास से हरी-भरी बनी हुई स्थली पर ठहर गये जहाँ चमकती हुए मणियों से युक्त बहुत से रेतीले प्रदेश थे और वृक्षों से स्वयं गिरे हुए फूल बिखरे थे ॥ २६ ॥

१०८ | किरातार्जुनीयम्

भूभर्त्तुः समधिकमादधे तदोर्व्याः
श्रीमत्तां हरिसखवाहिनीनिवेशः।
संसक्तौ किमसुलभं महोदयाना-
मुच्छ्रायं नयति यदृच्छयापि योगः ॥ २७ ॥

अन्वयः—तदा हरिसखवाहिनीनिवेशः भूभर्त्तुः समधिकम् श्रीमत्ताम् आदधे। महोदयानां संसक्तौ किम् असुलभम्। यदृच्छया योगः अपि उच्छ्रायम् नयति।

विग्रहः—हरेः सखा = हरिसखा, तस्य या वाहिनी, तस्यः निवेशः = हरिसखवाहिनीनिवेशः। महान्तः उदयाः येषां तेषां = महोदयानाम्। न सुलभम् = असुलभम्।

अर्थः—तदा = तस्मिन् काले। हरिसखवाहिनीनिवेशः = गन्धर्वसेनाशिविरम्। भूभर्त्तुः = पर्वतस्य। उर्व्याः = भूमेः। समधिकम् = पूर्वस्मादधिकम्। श्रीमत्ताम = श्रियम्। आदधे = जनयामास। महोदयानाम् = महताम्। संसक्तौ = सम्यक्सम्बन्धे। किम् असुलभम् = नास्ति किमपि दुर्लभम्। यदृच्छया = दैवात्। योगः = सम्पर्कः। अपि। उच्छ्रायम् = उन्नतत्वम्। नयति = प्रापयति। अत्रार्थापत्तिरलङ्कारः।

कोषः—'निवेशः शिविरोद्वाहविन्यासेषु प्रकीर्तितः' इति शाश्वतः।

हिन्दी—उस समय गन्धर्व सेना द्वारा बनाया गया सैन्य-शिविर इन्द्रकील पर्वत की भूमि की सर्वोत्तम शोभा को उत्पन्न कर रहा था क्योंकि महान् पुरुषों का सम्यक् सम्बन्ध होने पर कुछ भी दुर्लभ नहीं होता है तथा (सज्जनों का) दैवयोग से प्राप्त सम्पर्क भी उन्नति ही करता है ॥ २७ ॥

---

सामोदाः कुसुमतरोर्धियो विविक्ताः
सम्पत्तिः किसलयशालिनीलतानाम्।
साफल्यं ययुरमराङ्गनोपभुक्ताः
सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम् ॥ २८ ॥

अन्वयः—सामोदाः कुसुमतरोर्धियः, विविक्ताः किसलयशालिनीलतानाम्