किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षोडशः सर्गः ३६७

हिन्दी— बाहुपराक्रमसे शोभित होनेवाले अर्जुनने किलेके समान प्रस्वापन अस्त्रके दिग्गजके समान शत्रुसे थोड़े ही प्रयाससे भग्न करनेपर प्रत्यगर्थोंको बाँधनेके लिए सर्वरूप पाशोंको छोड़ दिया ॥ ३६ ॥

जिह्वाशतान्युल्लसयन्त्यजस्रं लसत्तडिल्लोलविषानलानि ।
त्रासान्निरस्ता भुजगेन्द्रसेना नभश्चरैस्तत्पदवीं विवव्रे ॥ ३७ ॥

मल्लि०— जिह्वेति । लसन्तस्तडिल्लोला विद्युच्चञ्चला विषानला विषाग्नयो येषु तानि, जिह्वाशतान्यजस्रमुल्लसयन्ती=चालयन्ती, भुजगेन्द्रसेना, त्रासाद्भयात् ।, नभश्चरैर्निरस्ता = त्यक्ता, तेषां = नभश्चराणां, पदवीं = मार्गं, विवव्रे विशेषेण रुरोध ॥ ३७ ॥

हिन्दी— चमकती हुई बिजलीके समान चञ्चल विषानलोंको फेंकती हुई सैकड़ों जिह्वाओंको सञ्चालित करती हुई सर्पसेना, भयसे आकाशचारियोंसे छोड़ी गई और आकाशचारियोंके मार्गको उसने अवरुद्ध कर दिया ॥ ३७ ॥

दिङ्नागहस्ताकृतिमुद्वहद्भिर्भागैः प्रशस्तासितरत्ननीलैः ।
रराज सर्पावलिरुल्लसन्ती तरङ्गमालेव नभोर्णवस्य ॥ ३८ ॥

मल्लि०— दिङ्नागेति । दिङ्नागहस्ताकृतिमुद्वहद्भिर्दिक्करिकराकारैस्तथा प्रशस्तानि=समीचीनानि, असितरत्नानीन्द्रनीलमणयस्तद्वन्नीलैर्भोगैः=कायैरुपलक्षिता सर्पावलिरुल्लसन्ती = प्रक्षुभ्यन्ती नभ एव अर्णवस्तस्य तरङ्गमालेव रराज । रूपकोत्थापितेयमुत्प्रेक्षा ॥ ३८ ॥

हिन्दी— दिग्गजके सूँड़के आकारको धारण करते हुए उत्तम इन्द्रनील मणिके समान नीलवर्णवाले शरीरोंसे उपलक्षित सर्पपङ्क्ति प्रक्षुब्ध होती हुई आकाशरूप समुद्रकी तरङ्गमालाके समान शोभित होने लगी ॥ ३८ ॥

निःश्वासधूमैः स्थगितांशुजालं फणावतामुत्फणमण्डलानाम् ।
गच्छन्निवास्तं वपुरभ्युवाह विलोचनानां सुखमुष्णरश्मिः ॥ ३९ ॥

मल्लि०— निःश्वासेति । उष्णरश्मिरस्तं गच्छन्निवोन्नमितानि फणामण्डलानि येषां तेषां, फणावतां = सर्पाणां निःश्वासेषु ये धूमास्तैः स्थगितमाच्छादितमंशुजालं यस्य तत्तथोक्तम् । अत एव विलोचनानां, सुखं = सुखकरं वपुरभ्युवाह ॥ ३९ ॥

हिन्दी— मानों अस्त पर्वतको जाते हुए सूर्यने ऊँचा फणामण्डलवाले सर्पोंके

३६८
किरातार्जुनीयम्

निःश्वासोंमें धूओंसे आच्छादित किरणसमूहवाले अत एव नेत्रोंको सुख देने वाले शरीरका धारण किया ॥ ३९ ॥

प्रतप्तचामीकरभासुरेण दिशः प्रकाशेन पिशङ्गयन्त्यः।
निश्चक्रमुः प्राणहरेक्षणानां ज्वाला महोल्का इव लोचनेभ्यः ॥ ४० ॥

**मल्लि०—**प्रतप्तेति । प्राणहराणीक्षणानि येषां तेषां प्राणहरेक्षणाना = दृष्टिविषाणां सर्पविशेषाणां, लोचनेभ्यो नेत्रेभ्यः । 'लोचनं नयनं नेत्रम्' इत्यमरः। प्रतप्तं = यच्चामीकरं=सुवर्णं तद्वद्भासुरेण । 'भञ्जभासमिदो घुरच्' इति घुरच् प्रत्ययः । प्रकाशेन = तेजसा, दिशः पिशङ्गयन्त्यो ज्वाला = महोल्का इव निश्चक्रमुर्निर्जग्मुः ॥ ४० ॥

**हिन्दी—**प्राणहरण करनेवाले नेत्रोंसे युक्त सर्पोंके नेत्रोंसे प्रतप्त सुवर्णके समान उज्ज्वल प्रकाशसे दिशाओंको पीली करती हुई ज्वालाएँ महती उल्काओंके समान निकल गईं ॥ ४० ॥

आक्षिप्तसंपातमपेतशोभमुद्दर्चि धूमाकुलदिग्विभागम् ।
वृतं नभो भोगिकुलैरवस्थां परोपरुद्धस्य पुरस्य भेजे ॥ ४१ ॥

**मल्लि०—**आक्षिप्तेति । आक्षिप्तः प्रतिषिद्धः=संपातः = संचारो यस्मिंस्तत् । सिद्धानां = पक्षिणां चेति शेषः । अपेता = गता शोभा यस्मात्तत् अपेतशोभं = गतश्रीकम् । उद्गतः प्रदीप्तो वह्निर्यस्मिंस्तत् उद्दर्चि सर्वत उद्भूतदहनम् । धूमाकुला व्याप्ता दिग्विभागा दिगन्ता यस्मिंस्तत् । भोगिकुलैः = सर्पकुलैर्वृतमावृतं नभः, परोपरुद्धस्य=शत्रुवेष्टितस्य, पुरस्यावस्थामिव, अवस्थां=दशां, भेजे । उक्तरीत्या तत्साम्यं प्राप्तमित्यर्थः । निदर्शनालङ्कारः ॥ ४१ ॥

**हिन्दी—**रुकी हुई गतिवाले, शोभासे रहित, प्रदीप्त अग्निवाले, धूओंसे व्याप्त दिग्विभागसे युक्त सर्प समूहसे आच्छादित आकाशने शत्रुसे घिरे हुए नगरकी अवस्थाकी समान दशाको प्राप्त किया ॥ ४१ ॥

तमाशु चक्षुःश्रवसां समूहं मन्त्रेण तार्क्ष्योदयकारणेन ।
नेता नयेनेव परोपजापं निवारयामास पतिः पशूनाम् ॥ ४२ ॥

**मल्लि०—**तमिति । पशूनां = पतिः शिवस्तां चक्षुःश्रवसां सर्पाणां समूहं तार्क्ष्योदयकारणेन = गरुडाविर्भावहेतुना, मन्त्रेण, नेता = नायको, नयेन = नीत्या