किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

द्वादशः सर्गः २६१

और सैन्यको आक्रान्त करनेवाले शत्रुओंको परास्त करनेकी इच्छा कर मेरी आराधना-स्वरूप बड़ी तपस्या की है ॥ ३४ ॥

अथास्य मानुषावतारे कारणमाह—
अयमुच्युतश्च वचनेन सरसिरुहजन्मनः प्रजाः ॥
पातुमसुरनिधनेन विभू भुवमभ्युपेत्य मनुजेषु तिष्ठतः ॥ ३५ ॥

मल्लि०—अयमिति । विभू प्रभू अयं नरोऽच्युतः कृष्णश्च सरसिरुहजन्मनो ब्रह्मणो वचनेन प्रार्थनया । असुराणां निधनेन मारणेन प्रजाः पातुं रक्षितुं भुवमभ्युपेत्य मनुजेषु तिष्ठतः । वस्तुस्तु साक्षान्नारनावणावेतौ कृष्णार्जुनवित्यर्थः ॥ ३५ ॥

हिन्दी—समर्थ यह ( नर ) और अच्युत ( नारायण ) ब्रह्माकी प्रार्थनासे दैत्योंके संहारसे प्रजाओंकी रक्षा करनेके लिए भूतलपर अवतीर्ण होकर रहते हैं ॥ ३५ ॥

अथास्य सत्त्वसंपदं प्रकाशयितुमाह—
सुरकृत्यमेतदवगम्य निपुणमिति मूकदानवः ।
हन्तुमभिपतति पाण्डुसुतं त्वरया तदत्र सह गम्यतां मया ॥ ३६ ॥

मल्लि०—सुरेति । मूकदानवो मूकाख्यः कश्चिदसुरः । एतत् पाण्डवकृत्यं सुरकृत्यमिति निपुणमवगम्य साधु निश्चित्य पाण्डुसुतमर्जुनं हन्तुमभिपतति । तत् तस्मात्कारणात्, अत्रार्जुनाश्रमे । आश्रमं प्रतीत्यर्थः । मया सह त्वरया गम्यताम् । द्रष्टुमिति शेषः ॥ ३६ ॥

हिन्दी—( हे तपस्विगण ! ) मूक नामका दानव यह ( तपस्यारूप ) कार्य देवताओंका कार्य है ऐसा अच्छी तरहसे निश्चय कर पाण्डुपुत्र अर्जुनको मारनेके लिए आ रहा है इस कारणसे अर्जुनके आश्रममें मेरे साथ आपलोग शीघ्र आयें ॥ ३६ ॥

विवरेऽपि नैनमनिगूढमभिभवितुमेश पारयन् ।
पापनिरतिरविशद्वितया विजयं व्यवस्यति वराहमायया ॥ ३७ ॥

मल्लि०—विवर इति । पापे निरतिरतिप्रीतिर्यस्य स एव दानवो विवरे रन्ध्रेऽपि । एकान्तेऽपीत्यर्थः । एनं पाण्डवम् । अनिगूढं प्रकाशं स्पष्टं यथा तथा, अभिभवितुं न पारयन् न शक्नुवन् । विभाषायाम् 'नञ' इति नञ्समासः ।

२६२ किरातार्जुनीयम्

अविशङ्कितया स्वरूपगूहनान्निःशङ्कितया वराहमायया वराहभूमिकया विजयाय व्यवस्यति । विजयं प्रत्युद्युक्त इत्यर्थः ॥ ३७ ॥

हिन्दी— पापमें प्रीति करनेवाला यह मूक दानव, एकान्तमें भी इस (अर्जुन) को प्रकाशरूपसे अभिभूत करनेमें असमर्थ होकर अपना रूप छिपानेके कारण निःशङ्क होकर वराहकी मायासे अर्जुनको जीतनेका व्यवसाय (उद्योग) कर रहा है ॥ ३७ ॥

ततः किं भविष्यतीत्यत्राह—

निहते विडम्बितकिरातनृपतिवपुषा रिपौ मया ।
मुक्तनिशितविशिखः प्रसभां मृगयाविवादमयमाचरिष्यति ॥ ३८ ॥

मल्लि०— निहत इति । विडम्बितमनुकृतं किरातनृपतिवपुर्येन । तद्रूपधारिणेत्यर्थः । मया निहते रिपौ वराहे मुक्तनिशितविशिखः सन् । अयं पाण्डवः प्रसह्य प्रसद्य मृगयाविवादं मृगप्रहारकलहम् । आचरिष्यति करिष्यति । मत्प्रहतमेव पूर्वं प्रहृत्य स्वयमहमेव प्रहृते॑ति कलहिष्यति इत्यर्थः ॥ ३८ ॥

हिन्दी— किरातराजके शरीरका वेष लेनेवाले मुझसे मारे गये वराहमें तीक्ष्ण बाण छोड़कर यह (पाण्डव) हठात् मृगयाके विषयमें कलह (विवाद) करेगा ॥ ३८ ॥

ततोऽपि किं भावीत्यत्राह—

तपसा निपीडितकृशस्य विरहितसहायसंपदः ।
सत्त्वविहितमतुलं भुजयोर्बलमस्य पश्यत मृधेऽधिकुप्यतः ॥ ३९ ॥

मल्लि०— तपसेति । तपसा नितरां पीडितोऽत एव कृशस्तस्य निपीडितकृशस्य । 'पूर्वकाले--'त्यादिना समासः । तथा, विरहिता सहायसंपद्यस्य, तस्यैकाकिनो मृधे रणे । 'मृधमास्कन्दनं संख्यम्' इत्यमरः । अधिकुप्यतोऽस्य पाण्डवस्य सत्त्वविहितं स्वभावकृतम् । स्वाभाविकमित्यर्थः । 'सत्त्वोऽस्त्री जन्तुषु' क्लीबे व्यवसाये पराक्रमे । आत्मभावे पिशाचादौ द्रव्ये सत्तास्वभावयोः' । 'प्राणे बलेऽन्तःकरणे' इति वैजयन्ती । अतुलं निरुपमं भुजयोर्बाह्वोर्बलं शक्तिं पश्यत । 'बलं शक्तिर्बलं सैन्यम्' इति शाश्वतः ॥ ३९ ॥

हिन्दी— तपस्याके कारण अत्यन्त पीडित अत एव कृश, सहायता सम्पत्तिसे

द्वादशः सर्गः २६३

रहित युद्धमें अत्यन्त कोप करते हुए इस ( पाण्डय ) का स्वाभाविक अनुपम बाहुबलको आपलोग देख लें ॥ ३९ ॥

अथ त्रिभिरस्य किरातभावं वर्णयति—
इति तानुदारमनुनीय विषमहरिचन्दनालिना ।
घर्मजनितपुलकेन लसद्गजमौक्तिकाबलिगुणेन वक्षसा ॥ ४० ॥

**मल्लि०—**इतीत्यादि । शिव इति इत्थं तान् मुनीन् । उदारं युक्तियुक्तं यथा तथाऽनुनीय शिक्षयित्वा । उक्त्वेति यावत् । 'रुचिरः किरातपूतनापतिः संबभूवे' इत्युत्तरेणान्वयः । किरातसेनापतिवेषधारी बभूवेत्यर्थः । कथंभूतः । विषमा विकृतविषमा वा हरिचन्दनस्यालयो रेखा यस्मिंस्तेन । घर्मेण स्वेदेन जनिताः पुलका रोमाञ्चा यस्मिंस्तेन । 'पुलकः पुनः । रोमाञ्चः कण्टको रोमविकारो रोमहर्षणम्' हेमचन्द्रः । 'घर्मः स्यादातपे ग्रीष्मे उष्णस्वेदाम्भसोरपि' इति विश्वः । लसन्तः शोभमाना गजमौक्तिकानां करिकुम्भोद्भवमौक्तिकानाम् आवलय एव गुणाः सूत्राणि यस्मिंस्तेन वक्षसा वक्षःस्थलेनोपलक्षितः । करिणां मुक्तायोनित्वे प्रमाणमाहागस्त्यः—'जीमूतकरिमत्स्याहिवंशशङ्खवराहजाः । शुक्त्युद्द्भवाश्च विज्ञेया अष्टौ मौक्तिकयोनयः ॥' इति ॥ ४० ॥

**हिन्दी—**शिवजी इस प्रकार उन मुनियोंको युक्तिके साथ कहकर विकृत हरिचन्दनकी रेखावाले, पसीनेसे उत्पन्न रोमाञ्चवाले और शोभित होते हुए गजमुक्ताओंकी पङ्क्तिरूप सूत्रवाले छातीसे उपलक्षित ( सुन्दर किरातसेनापति हो गये ) ॥ ४० ॥

वदनेन पुष्पितलतान्तनियमितविलम्बि मौलिना ।
विभ्रदरुणनयनेन रुचं शिखिपिच्छलाञ्छितकपोलभित्तिना ॥ ४१ ॥

**मल्लि०—**वदनेनेति । पुष्पितैर्लतान्तैर्विकसितलताग्रैर्नियमिताः संयता विलम्बितश्च ते मौलयः संयतकेशा यस्य तेन । 'चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः' । इत्यमरः । शिखिपिच्छलाञ्छिते बर्हिबर्हाङ्किते कपोलभित्ती यस्य तेन । अरुणनयनेनारक्तनेत्रेण वदनेन रुचं शोभा विभ्रत् ॥ ४१ ॥

**हिन्दी—**शिवजी पुष्पयुक्त लताओंके अग्रभागोंसे बाँधे गये और लटकते हुए जूडोंवाले, मोरपंखसे चिह्नित कपोलोंसे युक्त लाल नेत्रोंवाले मुखसे शोभाको धारण करते हुए ( सुन्दर किरात-सेनापति हो गये ) ॥ ४१ ॥

२६४	किरातार्जुनीयम्

बृहदुद्वहञ्जलदनादि धनुरुपहितैकमार्गणम् ।
मेघनिचय इव संववृते रुचिरः किरातपृतनापतिः शिवः ॥ ४२ ॥

मल्लि०— बृहदिति । पुनश्च, जलद इव नदतीति जलदनादि । 'कर्मण्युपमाने' इति णिनिः । उपाहितैकमार्गणं संहितैकबाणं धनुरुद्वहन् । अत एव मेघनिचय इव स्थित इत्युपमा । अत्र विशेषके स्वभावोक्तिरलंकारः । 'स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्' । इति लक्षणात् ॥ ४२ ॥

हिन्दी— शिवजी मेघके समान आवाज करते हुए, रखे गये एक बाणसे युक्त धनुको धारण करते हुए अत एव मेघसमूहके समान स्थित होकर सुन्दर किरात-सेनापति हो गये ॥ ४२ ॥

---

अनुकूलमस्य च विचिन्त्य गणपतिभिरात्तविग्रहैः ।
शूलपरशुशरचापभृतैर्महति वनेचरचमूर्विनिर्ममे ॥ ४३ ॥

मल्लि०— अनुकूलमिति । अस्य शिवस्य । अनुकूलं विचिन्त्य प्रियमिति निश्चित्य । आत्तविग्रहैर्गृहीतकिरातदेहैः । शूलानि परशवः कुठाराः शराश्चापाश्चेति च तानि भृतानि यैस्तैः । 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यो' इति निष्ठायाः परनिपातः । गणपतिभिः प्रमथमुख्यैर्महती वनेचरचमूः सेना विनिर्ममे निर्मिता । माङः कर्मणि लिट्, 'ह्रस्व' इत्यभ्यासस्य ह्रस्वत्वम् ॥ ४३ ॥

हिन्दी— इन (शिवजी) के प्रीतिविषयका विचार कर किरात शरीरका धारण किये हुए शूल, फर्सा, बाण और धनु लिये हुए शिवजीके प्रधान प्रमथोंने विशाल किरातसेनाकी रचना की ॥ ४३ ॥

---

विरचय्य काननविभागमनुगिरमथेश्वराज्ञया ।
भीमनिनादपिहितोरुभुवः परितोऽपदिश्य मृगयां प्रतस्थिरे ॥ ४४ ॥

मल्लि०— विरचय्येति । अथ ईश्वराज्ञयाऽनुगिरं गिरौ । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । 'गिरेञ्श्च सेनकस्य' इति समासान्तः । काननविभागं वनविभागं विरचय्य । अस्यायं मिति देशविभागं कृत्वेत्यर्थः । भीमनिनादैः कलकलैः पिहिता उरवो भुवो यैस्ते तथोक्ताः सन्तः । मृगयामपदिश्य व्याजीकृत्य परितः प्रतस्थिरे प्रस्थिताः ॥ ४४ ॥

हिन्दी— तब शिवजी आज्ञासे पर्वतमें वनविभागकी रचना कर भयङ्कर कोलाहलसे विस्तीर्ण पृथिवीको व्याप्त करते हुए शिकार खेलनेका बहाना कर प्रमथगणने प्रस्थान किया ॥ ४४ ॥

द्वादशः सर्गः
२६१

क्षुभिताभिनिःसृतविभिन्नशकुनिमृगयूथनिःस्वनैः ।
पूर्णपृथुवनगुहाविवरः सहसा भयादिव ररास भूधरः ॥ ४५ ॥

मल्लि०—क्षुभितेति। क्षुभितास्त्रस्ता अभिनिःसृताः स्वस्थानान्निर्गता विमिश्रा मुक्तसंघाश्च ये शकुनयः पक्षिणो मृगाश्च तेषां यूथानि तेषां नि स्वनैः पूर्णानि पृथूनि वनानि गुहाविवराणि च यस्य भूधरः सहसा भयादिवेत्युत्प्रेक्षा । ररास चुक्रोश ॥ ४५ ॥

**हिन्दी—**डरे हुए और अपने स्थानसे निकले हुए भिन्न-भिन्न पक्षी और पशुओंके समूहकी आवाजोंसे पूर्ण, विशाल वन और कन्दराओंका विवरवाला पर्वत सहसा मानों भयसे चिल्लाने लगा ॥ ४५ ॥

न विरोधिनी रुषमियाय पथि मृगविहङ्गसंहतिः ।
घ्नन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागताः सपदि वैरमापदः ॥ ४६ ॥

मल्लि०—नेति । पथि पलायनमार्गे विरोधिनी जातिवैरिणो मृगाणां सिंह-व्याघ्रादीनां विहङ्गानां काकोलूकाना च संहतिः सङ्घो रुष परस्परक्रोधं नेयाय न प्राप । किन्तु सहैव वचारेत्यर्थः । तथा हि—भूरिः प्रभूता भीर्यासु ताः समं साधारण्येन आगता आपदो विपत्तयः सहजं स्वाभाविकमपि वैरं सपदि घ्नन्ति । नोह संघातव्यसनेषु प्रजायते वैरानूबन्ध इति भावः ॥ ४६ ॥

**हिन्दी—**भागनेके मार्गमें जन्मसे ही विरोधी पशु और पक्षियोंका समूह ( गिरोह ) भी एक दूसरेपर क्रुद्ध नहीं हुआ ( किन्तु साथ-साथ चलने लगा ) । प्रचुर भयवाली तथा तुल्यरूपसे आई हुई विपत्तियां स्वाभाविक शत्रुताको उसी समय नष्ट कर डालती हैं ॥ ४६ ॥

चमरीगणेणंगणबलस्य बलवति भवेऽप्युपस्थिते ।
वंशविततिषु विषक्तपृथुप्रियबालवालधिभिराददे धृतिः ॥ ४७ ॥

मल्लि०—चमरीति । वंशविततिषु वेणुगुल्मेषु विषक्ता लग्नाः पृथवो भृशं प्रियबालाः प्रियरोमाणो बालधयः पुच्छानि येषां तैः । ‘पुच्छोऽस्त्री लूमलाङ्गूले बालहस्तश्च बालधिः’ । इत्यमरः । चमरीगणेमृगविशेषेऽङ्गगणबलस्य शवबलस्य संबन्धिनि । तद्धेतुक इत्यर्थः । संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी । अन्यथा ‘भीत्रार्थानां भयहेतुः’ इति पञ्चमी स्यात् । बलवति प्रबले भय उपस्थिते प्राप्तेऽपि धृतिर्धैर्यम् । आददे स्वीकृता । बालच्छेदभयात्प्राणहानिमप्यवगणय्य स्थितमित्यर्थः ॥ ४७ ॥

२६६
किरातार्जुनीयम्

हिन्दी—बाँसोंकी झाड़ियोंमें फँसे हुए प्रचुर प्रियरोमवाले पुच्छोंसे युक्त चमरी गायोंने किरातसेनासे प्रबल भयके उपस्थित होनेपर भी बालच्छेदके भयसे धैर्यधारण किया ॥ ४७ ॥

हरसैनिकाः प्रतिभयेऽपि गजमदसुगन्धिकेसरे।
स्वस्थमभिददृशिरे सहसा प्रतिबोधजृम्भितमुखमृगाधिपैः ॥ ४८ ॥

मल्लि०— हरेति । प्रतिभयं भयहेतौ । 'भयङ्करं प्रतिभयम्' इत्यमरः। प्राप्तेऽपीति शेषः। गजमदैः सुगन्धयः सुरभयः केशराः सटा येषां तैः। दृप्तानक-गजैरित्यर्थः। सहसा सेनाकलकलश्रवणानन्तरमेव प्रतिबोधेन निद्रापगमेन जृम्भि-तानि व्यात्तानि मुखानि येषां तैः मृगाधिपैः सिंहैः स्वस्थं निःशङ्कमेव यथा तथा हरसैनिकाः अभिददृशिरे ईक्षिताः । न तु किञ्चित्क्षुभितमित्यर्थः । युक्तं चैतदवदा-तचारिणां केसरिणामिति भावः ॥ ४८ ॥

हिन्दी—भयका हेतु प्राप्त होनेपर भी हाथियोंके मदसे सुगन्धित अयालवाले सहसा सेनाओंका कोलाहल सुनकर जागनेसे जमुहाई लेते हुए सिंहोंने निःशङ्क ही होकर शिवगणोंको देख लिया ॥ ४८ ॥

बिभरांबभूवुरपवृत्तजठरशफरीकुलाकुलाः ।
पङ्कविषमिततटाः सरितः करिरुग्णचन्दनरसारुणं पयः ॥ ४९ ॥

मल्लि०—बिभरामिति । अपवृत्तजठरैस्तत्कालक्षोभाल्लुठितोदरैः शफरीकुलै-राकुला व्याप्ताः पङ्कविषमितानि दुर्गमीकृतानि तटानि कूलानि यासां ताः । सरितः करिभिः, पलायमानैरिति शेषः । रुग्णानां मार्गरोधितया भग्नानाम् । 'ओदितश्च' इति निष्ठानत्वम् । चन्दनानां रसेररुणं करिरुग्णचन्दनसारुणं पयो बिभरांबभूवुः। भृधातोः 'भीह्रीभृहुवां श्लुवच्च' इत्याम्प्रत्ययः श्लुवद्भावश्च । 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति भुवोऽनुप्रयोगः ॥ ४९ ॥

हिन्दी—उस समय उदरको लोटपोट करनेवाले मत्स्यविशेषके समूहसे व्याप्त, कीचड़से दुर्गम किये गये तटोंवाली नदियोंने भागते हुए हाथियोंसे तोड़े गये चन्दन-के रससे लाल जलको धारण किया ॥ ४९ ॥

महिषक्षतागुरुतमालनलदसुरभिः सदागतिः ।
व्यस्तशुकनिभशिलाकुसुमः प्रणुदन्नवौ वनसदां परिश्रमम् ॥ ५० ॥
मल्लि०— महिषेति । महिषैर्लुलायैः क्षतानि विदलितानि तैरगुरुभिस्तमालै-