सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

२८२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 282 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

२८२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
जातानुतापः पारग्रामिकान्प्रयोगान्प्रायः प्रायुङ्क्त । ते चास्माभिः प्रत्यहम-
हन्यन्त । अस्मिन्नेवावकाशे पूर्णभद्रमुखाच्च राज्ञः शय्यास्थानमवगम्य
तदैव स्वोदवसितभित्तिकोणादारभ्योरगास्येन सुरङ्गामकार्षम् । गता च
सा भूमिसवर्गकल्पमनल्पकन्यकाजनं कमप्युद्देशम् । अव्यथिष्ट च दृष्ट्वैव
स मां नारीजनः ।
( २४ ) तत्र काचिदिन्दुकलेव स्वलावण्येन रसातलान्धकारं निहु-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 283 स्कैन

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८३
नपरिहाराय महीविवरं प्रविष्टा, निष्टप्तकनकपुत्रिकेवावदातकान्तिः कन्य-
का, चन्दनलतेव मलयमारुतेन, मद्दर्शनेनोदकम्पत । तथाभूते च तस्मि-
न्नङ्गनासमाजे, कुसुमितेव काशयष्टिः, पाण्डुशिरसिजा स्थविरा काचिच्चर-
णयोर्मे निपत्य त्रासदीनमब्रवीत्—'दीयतामभयदानमस्मा अनन्यशरणाय
स्त्रीजनाय । किमसि देवकुमारो दनुजयुद्धतृष्णया रसातलं विविक्षुः ।
आज्ञापय कोऽसि कस्य हेतोरागतोऽसि' इति ।
( २५ ) सा तु मया

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२८४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 284 स्कैन

२८४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
सत्यर्थे निजगृहान्नृपगृहं सुरङ्गयोपसरन्निहान्तरे वो दृष्टवान् । कथयत
काः स्थ-यूयम् । कथमिह निवसथ' इति प्राब्रवम् । सोदञ्जलिरुदीरित-
वती—'भर्तृदारक, भाग्यवत्यो वयम्, यास्त्वामेभिरेव चक्षुर्भिरनघम-
द्राक्ष्म । श्रूयताम् । यस्तव मातामहश्चण्डसिंहः, तेनास्यां देव्यां लीला-
वत्यां चण्डघोषः कान्तिमतीत्यपत्यद्वयमुदपादि । चण्डघोषस्तु युवराजोऽ-
त्यासङ्गादङ्गनासु राजयक्ष्मणा सुरक्षयमगादन्तर्वर्त्न्यां

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 285 स्कैन

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८५
मति, कन्यकेयं कल्याणलक्षणा । तामिमां मालवेन्द्रनन्दनाय दर्पसाराय
विधिवद्वर्धयित्वा दित्सामि । बिभेमि च कान्तिमतीवृत्तान्तादारभ्य कन्य-
कानां प्रकाशावस्थापनात् । अत इयमरातिव्यसनाय कारिते महति भूमि-
गृहे कृत्रिमशैलगर्भोत्कीर्णनानामण्डपप्रेक्षागृहे प्रचुरपरिबर्हया भवत्या
संवर्ध्यताम् । अस्त्यत्र भोग्यवस्तु वर्षशतेनाप्यक्षय्यम्' इति । स तथो-
क्त्वा निजवासगृहस्य द्व्यङ्गुलभित्तावधंपाटं किष्कुविष्कम्भमुद्धृत्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२८६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 286 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
२८६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
समत्ययुः । इयं च वत्सा तरुणीभूता । न चाद्यापि स्मरति राजा । काम-
मियं पितामहेन दर्पसाराय संकल्पिता । त्वदम्बया कान्तिमत्या चेयं
गर्भस्थैव द्यूतजिता स्वमात्रा तवैव जायात्वेन समकल्प्यत । 'तदत्र प्राप्त-
रूपं चिन्त्यतां कुमारेणैव' इति ।
( २७ ) तां पुनरवोचम् - 'अद्यैव राजगृहे किमपि कार्यं साधयित्वा
प्रतिनिवृत्तो युष्मासु यथार्हं प्रतिपत्स्ये'

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

जनयित्रोरदर्शयम् । अकथयं च बिलकथाम् ।

पृष्ठ 287 स्कैन

चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८५
घोषं जीवग्राहमग्रहीषम् । आकृष्य च तमहिमिवाहिशत्रुः स्फुरन्तममु-
नैव भित्तिरन्ध्रपथेन स्त्रैणसंनिधिमनैषम् । आनीय च स्वभवनमायस-
निगडसंदितचरणयुगलमवनमितमलिनवदनमश्रुबहलरक्तचक्षुषमेकान्ते-
जनयित्रोरदर्शयम् । अकथयं च बिलकथाम् ।
(२८) अथ पितरौ प्रहृष्टतरौ तं निकृष्टाशयं निशाम्य बन्धने निय-
म्य तस्या दारिकाया यथार्हेण कर्मणा मां पाणिमग्राहयेताम्। अनाथकं च
तद्राज्यमस्मदायत्तमेव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२८८ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 288 स्कैन

२८८ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां
भक्तिमान्कृतकर्मा चेत्यमित्राभियुक्तमेन मभ्यसराम । अभूवं च भवत्पाद-
पङ्कजरजोनुग्राह्यः। स चेदानीं भवच्चरणप्रणामप्रायश्चित्तमनुतिष्ठतु सर्वदु-
श्चरितक्षालनमनार्यः सिंहघोषः' इत्यर्थपालः प्राञ्जलिः प्रणनाम । देवोऽपि
राजवाहनः 'बहुपराक्रान्तम् , बहूपयुक्ता च बुद्धिः, मुक्तबन्धस्ते श्वशुरः
पश्यतु माम्' इत्यभिधाय भूयः प्रमतिमेव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 289 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

पञ्चमोच्छ्वासः

(१) सोऽपि प्रणम्य विज्ञापयामास - 'देव देवस्यानवेषणाय दिक्षु
भ्रमन्नभ्रंकषस्यापि विन्ध्यपार्श्वरूढस्य वनस्पतेरधः, परिणतपतङ्गबालपल्ल-
वावतंसिते पश्चिमदिगङ्गनामुखे पल्वलाम्भस्युपस्पृश्योपास्य संध्याम्, तमः-
समीकृतेषु निम्नोन्नतेषु, गन्तुमक्षमः क्षमातले किसलयैरुपस्थाय शय्यां
शिशयिषमाणः, शिरसि कुर्वन्नञ्जलिम्, 'यास्मिन्वनस्पतौ वसति देवता
सैव मे शरणमस्तु

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 290 स्कैन

२६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
पूराध्मातगभीरगह्वरायामस्यां महाटव्यामेककस्य मे प्रसुप्तस्य' इत्युप-
धाय वामभुजमशयिषि ।
(२) ततः क्षणादेवावनिदुर्लभेन स्पर्शेनामुखायिषत किमपि गात्रा-
णि, आह्लादयिषतेन्द्रियाणि, अभ्यमनायिष्ट चान्तरात्मा, विशेषतश्च हृषि-
तास्तनूरुहाः, पर्यस्फुरन्मे दक्षिणभुजः । 'कथं न्विदम्' इति मन्दमन्दमु-
न्मिषन्नुपर्यच्छचन्द्रातपच्छेदकल्पं शुक्लांशुकवितानमैक्षिषि ।
(३)

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 291 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६१
विश्रब्धप्रसुप्तमङ्गनाजनमलक्षयम् । दक्षिणतोदत्तचक्षुरागलितस्तनांशुकाम्
अमृतफेनपटलपाण्डुरशयनशायिनीम्, आदिवराहदंष्ट्रांशुजाललग्नाम्
अंसात्स्रस्तदुग्धसागरदुकूलोत्तरीयाम् भयसाध्वसमूर्च्छितामिव धरणिम्,
अरुणाधरकिरणबालकिसलयलास्यहेतुभिराननारविन्दपरिमलोद्वाहिभि-
र्निःश्वासमातरिश्वभिरीश्वरेक्षणदहनदग्धं स्फुलिङ्गशेषमनङ्गमिव संधुक्षय-
न्तीम्, अन्तःसुप्तषट्पदमम्बुजमिव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२६२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 292 स्कैन

२६२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
दधानाम् , ऐरावतमदावलेपदूनापविद्धामिव नन्दनवनकल्पवृक्षरत्नमञ्जरीं
कामपि तरुणीमालोकयम् ।
( ४ ) अतर्कयं च—'क्व गता सा महाटवी, कुत इदमूर्ध्वाण्डसम्पुटो-
ल्लेखि शक्तिध्वजशिखरशूलोत्सेधं सौधमागतम्, क्व च तदरण्यस्थलीस-
लोचने नयने इन्दीवरे नीलोत्पले इव यत्र तथाभूतमाननं दधानां धारयन्तीम् ।
ऐरावतस्येन्द्रवाहनस्य मदेन योऽवलेपो गर्वस्तेनादौ लूना छिन्ना पश्चात् अपविद्धा
निःक्षिप्ता त्यक्तेति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 293 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६३

मास्तीर्णं पल्लवशयनम् , कुतस्त्यं चेदमिन्दुगभस्तिसम्भारभासुरं हंसतू-
लदुकूलशयनम् , एष च को नु शीतरश्मिकिरणरज्जुदोलापरिभ्रष्टमूर्च्छित
इवाप्सरोगणः स्वैरसुप्तः सुन्दरीजनः, का चेयं देवीवारविन्दहस्ता शारद-
शशाङ्कमण्डलामलदुकूलोत्तरच्छदमधिशेते शयनतलम् ।
( ५ ) न तावदेषा देवयोषा, यतो मन्दमन्दमिन्दुकिरणैः संवाह्यमाना
कमलिनीव सङ्कुचति ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२६४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 294 स्कैन

२६४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
ष्मणि कुचतटे वैवर्ण्यमुपैति वर्णकम् । वाससी च परिभोगानुरूपं धूसरि-
माणमादर्शयतः, तदेषा मानुष्येव ।
( ६ ) दिष्ट्या चानुच्छिष्टयौवना, यतः सौकुमार्यमागताः सन्तोऽपि
संहता इवावयवाः, प्रस्निग्घतमापि पाण्डुतानुविद्धेव देहच्छविः, स्मरपी-
डानभिज्ञतया नातिविशदरागो मुखे, विद्रुमद्युतिरधरमणिः अनत्यापूर्ण-
स्थलं कपोलदेशः । आलक्ष्यते-दृश्यते मयेति शेषः । अभिनवेति-अभिनवस्य
प्रत्यग्रस्य

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 295 स्कैन

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६५
मारक्तमूलं चम्पककुड्मलदलमिव कठोरं कपोलतलम्, अनङ्गबाणपात-
मुक्ताशङ्कं च विश्रब्धमधुरं सुप्यते, न चैतद्वक्षःस्थलं निर्दयविमर्दविस्ता-
रितमुखस्तनयुगलम्, अस्ति चानतिक्रान्तशिष्टमर्यादचेतसो ममास्यामा-
सक्तिः । आसक्त्यनुरूपं पुनराश्लिष्टा यदि, स्पष्टमार्त्तरवेणैव सह निद्रां
मोक्ष्यति ।
(७) अथाहं न शक्ष्यामि चानुपश्लिष्य शयितुम् । अतो यद्भावि
तद्भवतु । 'भाग्यमत्र परीक्षिये' इति स्पृष्टास्पृष्टमेव

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

२६६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 296 स्कैन

२६६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
रागसाध्वसं लक्षसुप्तः स्थितोऽस्मि । सापि किमप्युत्कम्पिना रोमोद्भेद-
वता वामपार्श्वेन सुखायमानेन मन्दमन्दजृम्भिकारम्भमन्थराङ्गी, त्वङ्गद-
ग्रपक्ष्मणोश्चक्षुषोरलसतान्ततारकेणानतिपक्कनिद्राकषायितापाङ्गपरभागेन
युगलेनेषदुन्मिषन्ती, त्रासविस्मयहर्षरागशङ्काविलासविभ्रमव्यवहितानि
व्रीडान्तराणि यानि कान्यपि कामेनाद्भुतानुभावेनावस्थान्तराणि कार्य-

आविद्धोऽनुस्यूतो राग आसक्तिः साध्वसं भयं च यस्मिंस्तत्तथा । अपूर्वकन्या-
लाभाद्रागः स्पृष्टा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 297 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६७

माणा, परिजनप्रबोधनोद्यतां गिरं कामावेगपरवशं हृदयमङ्गानि च साध्व-
सायाससम्बध्यमानस्वेदपुलकानि कथंकथमपि निगृह्य सस्पृहेण मधुरकू-
णितत्रिभागेन मन्दमन्दप्रचारितेन चक्षुषा मदङ्गानि निर्वर्ण्य, दूरोत्सर्पि-
तपूर्वकायापि तस्मिन्नेव शयने सचकितमशयिष्ट ।
(८) अजनिष्ट मे रागाविष्टचेतसोऽपि किमपि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 298 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

तलम्, स एव पत्रास्तरो ममाभूत् । विभावरी च व्यभासीत् । अभूच्च मे
मनसि किमयं स्वप्नः, किं विप्रलम्भो वा, किमियमासुरी दैवी वा कापि
माया । यद्भावि तद्भवतु । नाहमिदं तत्त्वतो नावबुध्य मोक्ष्यामि भूमिश-
य्याम् । यावदायुरत्रत्यायै देवतायै प्रतिशयितो भवामि' इति निश्चितम-
तिरतिष्ठम् ।
( ६ ) अथाविर्भूय कापि रविकराभितप्तकुवलयदामतान्ताङ्गयष्टिः,
क्लिष्टनिवसनोत्तरीया,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 299 स्कैन

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६६
दन्तच्छदेन वमन्तीव कपिलधूमधूम्रं विरहानलम्, अनवरतसलिलधारा-
विसर्जनाद्रुधिरावशेषमिव लोहिततरं द्वितयमदणोरुद्वहन्ती, कुलचारित्र-
बन्धनपाशविभ्रमेणैकवेणीभूतेन केशपाशेन नीलांशुकचीरचूलिकापरिवृता
पतिव्रतापताकेव सञ्चरन्ती, क्षामक्षामापि देवतानुभावादनतिक्षीणवर्णाव-
काशा सीमन्तिनी, प्रणिपतन्तं मां प्रहर्षोत्कम्पितेन भुजलताद्वयेनोत्थाप्य
पुत्रवत्परिष्वज्य शिरस्युपाघ्राय वात्सल्यमिव स्तनयुगलेन

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

३०० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 300
स्थायी लिंक
पृष्ठ 300 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
३०० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
( १० ) 'वत्स, यदि वः कथितवती मगधराजमहिषी वसुमती मम
हस्ते बालमर्थपालं निधाय कथां च काञ्चिदात्मभर्तृपुत्रसखीजनानुबद्धां
राजराजप्रवर्तितां कृत्वान्तर्धानमगादात्मजा मणिभद्रस्येति', साहमस्मि
वो जननी । पितुर्वो धर्मपालसूनोः सुमन्त्रानुजस्य कामपालस्य पादमूला-
न्निष्कारणकोपकलुषिताशया प्रोष्यानुशयविधुरा स्वप्ने केनापि रक्षोरूपेणो-
पेत्य शप्तास्मि—'चण्डिकायां त्वयि वर्षमात्रं वसामि प्रवासदुःखाय' इति
ब्रुवतैवाहमाविष्टा प्राबुध्ये । गतं च तद्वर्षं वर्षसहस्रदीर्घम् ।
( १० ) वः-युष्मभ्यं युष्माकं सकाशे इत्यर्थः । मम-वसुमत्याः । बालम् शि-
शुम् । विधाय-समर्प्य । कथां-वृत्तान्तम् । आत्मनः स्वस्य तारावत्या इत्यर्थः,
भर्तुः स्वामिनः, पुत्रस्य तनयस्य, सखीजनस्य सुहृद्वर्गस्यानुबद्धां सम्बन्धिनीम् ।
राजराजप्रवर्तितां-कुबेरप्रोक्ताम् । कृत्वा कथयित्वा । अन्तर्धानं-तिरोधानम् , अगा-
त्-जगाम । आत्मजा कन्या तारावलीति यावत् । सा वसुमतीकथिता तारावली ।
वो युष्माकम् । जननी-मातृस्थानीया-पितृव्यपत्नीत्वात् । पादमूलात्-चरणाश्र-
यात् । निष्कारणेति-निष्कारणेन सपत्नीर्ष्यावशादनर्थकेन कोपेन कलुषितः मलिन
आशयश्चित्ताभिप्रायो यस्याः सा । प्रोष्य प्रवासं गत्वा । अनुशयविधुरा-पश्चात्ताप-
क्लिष्टा । रक्षोरूपेण-राक्षसमूर्त्या । चण्डिकायां-अतिकोपनायाम् । वर्षमात्रं-
संवत्सरमेकम् । वसामि-अधितिष्ठामि । प्रवासदुःखोत्पादनार्थम् । ब्रुवता-कथ-
यता । आविष्टा तेन कृतावेशा । प्राबुध्ये-जागरिताऽभवम् । गतं व्यतीतम् । वर्ष-
सहस्रदीर्घं-अतिमहत् ।
आलिङ्गनादि किया। वात्सल्य-प्रीतिके कारण अपने स्तनोंसे दूधको टपकाती हुई तथा
आँखोंसे आंसू बहाती हुई निरुद्ध कण्ठवाली वह महिला मुझसे कहने लगी।
(१०) हे वत्स ! जो वार्त्ता आप लोगोंसे मगधराज राजहंसकी देवी वसुमतीने
कही थी कि एक अंगना इस शिशुको निद्रावस्था में मेरी गोदमें धर कर बोली-राजराज
कुबेरकी आज्ञासे राजवाहनकी सेवाके लिये मैं इस शिशुको आपको दे रही हूँ तथा
अपनी सखी आदि परिजनोंकी कथा आदि कह करके जो तिरोहित हो गयी थी। वही
मणिभद्र नामक यक्षकी कन्या तारावली मैं आपकी माँ हूँ। धर्मपालके लड़के और
सुमन्त्रके छोटे भाई कामपाल जो आपके जनक (पिता) हैं उनपर मैंने अकारण ही
क्रोध किया था और क्रोधके कारण मैं मलिन हृदय हो कर उन्हें छोड़ कर प्रवासमें
चली गयी थी। तदनन्तर पश्चात्ताप करती हुई वियोगिनीकी दशामें मैं एक रात्रिमें
स्वप्नगता थीं कि किसी राक्षसरूपकी एक प्रतिकृतिने मुझे शाप दे दिया—'प्रवासमें
(परदेशमें) दुःख देनेके लिये मैं तेरे शरीरमें एक बरस तक निवास करूँगी।' ऐसा
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

पृष्ठ 301
स्थायी लिंक
पृष्ठ 301 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०१
( ११) अतीतायां तु यामिन्यां देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य श्रावस्त्यामु-
त्सवसमाजमनुभूय बन्धुजनं च स्थानस्थानेभ्यः सन्निपातितमभिसमीक्ष्य
मुक्तशापा पत्युः पार्श्वमभिसरामीति प्रस्थितायामेव मयि, त्वमत्राभ्युपेत्य
'प्रतिपन्नोऽस्मि शरणमिहत्यां देवताम्' इति प्रसुप्तोऽसि। एवं शापदुःख-
विष्टया तु मया तदा न तत्त्वतः परिच्छिन्नो भवान् अपि तु शरणागत-
मविरलप्रमादायामस्यां महाटव्यामयुक्तं परित्यज्य गन्तुमिति मया त्वमपि
स्वपन्नेवास्मि नीतः । प्रत्यासन्ने च तस्मिन्देवगृहे पुनरचिन्तयम्—'कथ-
मिह तरुणेनानेन सह समाजं गमिष्यामि' इति ।
(११) अतीतायां यामिन्यां=पूर्वदिवसीयरात्रौ । श्रावस्त्यां तदाख्यनगर्याम् ।
उत्सवसमाजं-उत्सवगोष्ठीम् । अनुभूय-उपभुज्य । बन्धुजनं-मदीयसुहृद्वर्गम् ।
स्थानस्थानेभ्यः=विभिन्नप्रदेशेभ्यः । संनिपातितं समागतम् । अभिसमीक्ष्य दृष्ट्वा ।
मुक्तशापा-विगतशापा । पत्युः-कामपालस्य । अभिसरामि गच्छामि । प्रस्थितायां
चलितायाम् । त्वं-प्रमतिः । अत्राटव्याम् । शापदुःखेन आविष्टया-विह्वलया ।
तदा तस्मिन् काले तत्त्वतो याथार्थ्येन भवांस्त्वं न परिच्छिन्नः ज्ञातः । अपितु-
किन्तु । शरणागतं शरणापन्नं त्वामिति शेषः । अविरलप्रमादायां-निरन्तरविपत्स-
ङ्कुलायाम् । अयुक्तमनुचितम् । स्वपन् निद्राण एव मया नीतोऽसीत्यन्वयः । प्रत्या-
सन्ने-समीपवर्त्तिनि । तस्मिन् पूर्वोक्ते । देवगृहे देवमन्दिरे । तरुणेन युवकेन ।
समाजमुत्सवसभाम् ।
कहकर उस प्रतिकृतिने मेरे शरीरमें प्रवेश कर लिया और उससे आविष्ट एक वर्षको
मैंने एक हजार बरसोंके समान व्यतीत किया ।
(११) गत रात्रिमें श्रावस्ती नामक नगरीमें देवदेव त्र्यम्बक महादेवजीके मन्दिरमें
महोत्सव हो रहा था। वहांपर उत्सवको देखने विभिन्न प्रदेशोंसे आये हुए बन्धुवर्गोंके
समुदायको ज्ञात करके मैं भी शापरहित होकर पतिदेव कामपालके समीप जानेकी
इच्छा कर रही थी। इतनेमें ही आपने (प्रमतिने) इस वनमें आकर यहांकी
निवासिनी देवीके प्रति शरणार्थी होनेकी प्रार्थना की और प्रार्थनान्तर आप सो भी
गये। यद्यपि शापके दुःखोंसे विह्वला मैं आपको ठीक-ठीक पहिचान तो न सकी किन्तु
शरणार्थीजनको भयावने जङ्गलमें अकेले छोड़ कर जाना मैंने अयुक्त समझा। अतः मैं
आपको निद्रावस्थामें ही उठा कर यहांसे ले गयी। उन त्र्यम्बक भगवान्‌के मन्दिरके
पास जाकर सोचने लगी। मैं इस युवकके साथ इस उत्सवगोष्ठीमें कैसे जाऊँगी ।'
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu