दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

१३४ । दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पूर्वसंगृहीतैर्ग्राह्यवाग्भिः सिद्धिलम्भनं दिङ्मुखेषु तत्तच्छिल्पवित्तकैर्य-
शःप्रख्यापनम्, कार्त्तान्तिकादिभिः कल्याणलक्षणोद्घोषणम् पीठमर्दविट-
विदूषकैर्भिक्षुक्यादिभिश्च नागरिकपुरुषसमवायेषु रूपशीलशिल्पसौन्दर्य-
माधुर्यप्रस्तावना, युवजनमनोरथलद्यभूतायाः प्रभूततमेन शुल्केनाव-

केनचित्प्रसङ्गेन कार्यविशेषेण वा संजातायाश् । पूर्वसंगृहीतैः-प्रागेव धनादिना
स्वायत्तीकृतैः ग्राह्यवाग्भिः । ग्राह्या सर्वैः स्वीकार्या वाक् येषा तैः । सिद्धिलम्भनं
कार्येषु सिद्धिलाभः । दिङ्मुखेषु दिगन्तरेषु तत्तच्छिल्पवित्तकैः प्रसिद्धकलाशास्त्र-
निष्णातैर्वैणिकमार्दङ्गिकादिभिः यशःप्रख्यापनं स्वकीर्त्तिसमुद्घोषणम् । कार्त्तान्तिको
लक्षणज्ञः । कल्याणेति-अस्यां गणिकायां सर्वाणि शरीरलक्षणानि कल्याणसूचकानी-
त्यादिष्यापनम् । पीठमर्दो नायकप्रधानसहायः । विटो विदूषकश्च नायकस्य शृङ्गार-
सहायौ । शृङ्गारेऽस्य सहाया विटचेटविदूषकाद्याः स्युरिति साहित्यदर्पणः । भिक्षुकी
परिव्राजिका। नागरिकपुरुषसमवायेषु चतुरजनसमाजेषुः। रूपं वर्णः, शीलं स्वभावः,
सौन्दर्यं लावण्यं, माधुर्यं मनोहरत्वं तेषां प्रस्तावना प्रसङ्गः प्रख्यापनमिति
यावत् । युवजनेत्यादिगणिकाया विशेषणम् । प्रभूततमेन प्रचुरतरेण । शुल्केन
पणेन । अवस्थापनं युवकस्य समीपे स्थापनम् । स्वतः स्वयमेव रागान्धाय अनु-
रागवशीभूताय । तद्भावेति-तस्य गणिकाया भावस्य विलासादेर्दर्शनेनावलोक-
नेन उन्मादिताय उन्मत्तीकृताय । जातीति-जातिर्ब्राह्मणत्वादिः, रूपं लावण्यं,
वयो यौवनं, अर्थो धनं, शक्तिः सामर्थ्यं, त्यागो दानं, दाक्ष्यं नैपुण्यं, दाक्षिण्यं,
सरलता, शिल्पं कलाचातुर्यं, शीलं चारित्रं, माधुर्यं जनमनोरञ्जकत्वं एतैरुपपन्नाय
युक्ताय । स्वतन्त्राय स्वाधीनाय नत्वन्यपरतन्त्रायेत्यर्थः । प्रदानमर्पणं गणिकाया
इति शेषः । अधिकगुणाय अधिकगुणशालिने अस्वतन्त्राय पराधीनाय । प्राज्ञ-
तमाय विद्वत्तमाय । अल्पेन, अल्पधनेन, अल्पं गृहीत्वापीत्यर्थः, बहुव्यपदेशेन

मित्र, विट, विदूषक, और भिक्षुकी आदिके द्वारा नागरिकोंके समवाय में अपनी
कन्याके रूप, शील, कौशल, सौन्दर्य और माधुर्यका बखान करावे । युवकोंके मनोरथकी
लक्ष्यभूमि बना करके कन्याका अधिकसे अधिक मूल्य निर्धारित करे । यदि स्वतः रागान्ध
अथवा कन्याके हाव-भावसे उन्मत्त, जाति, रूप, वय, धन, शक्ति, त्याग, दक्षता, दाक्षिण्य,
शिल्प और माधुर्यसे युक्त एवं स्वतन्त्र प्रेमी मिले तो, कन्याको उसके हवाले कर दे ।
जिस प्रणयीमें गुण तो अधिक हों किन्तु वह स्वतन्त्र न हो ऐसे अतिशय बुद्धिमान प्रेमीको
बहुत कुछ बहानेके बाद कन्या अर्पण करे । कदाचित् किसी पराधीन प्रेमीके साथ
कन्याका सम्पर्क हो जाय तो, प्रणयीके गुरुजनों से अपनी कन्याका शुल्क वसूल करे ।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १३५

म्थापनम् , स्वतो रागान्धाय तद्भावदर्शनोन्मादिताय वा जातिरूपवयोऽर्थ-
शक्तिशौचत्यागदाक्ष्यदाक्षिण्यशिल्पशीलमाधुर्योपपन्नाय स्वतन्त्राय प्रदा-
नम् , अधिकगुणायास्वतन्त्राय प्राज्ञतमायाल्पेनापि बहुव्यपदेशेनार्पणम् ,
अस्वन्त्रेण वा गान्धर्वसमागमेन तद्गुरुभ्यः शुल्कापहरणम् , अलाभे-
ऽर्थस्य कामस्वीकृते स्वामिन्यधिकरणे वा साधनम् , रक्तस्य दुहित्रेकचा-
रिणीव्रतानुष्ठापनम् , नित्यनैमित्तिकप्रीतिदायकतया हतशिष्टानां गम्यध-
नानां चित्रैरुपायैरपहरणम् , अददता लुब्धप्रायेण च विगृह्यासनम् ,
प्रतिहस्तिप्रोत्साहनेन लुब्धस्य रागिणस्त्यागशक्तिसंधुक्षणम् , असारस्य

मयास्य सकाशाद् बहुधनं गृहीतमिति प्रख्याप्येत्यर्थः । अस्वन्त्रेण पराधीनेन,
यस्तु युवा पित्राद्यधीनस्तेन सहेत्यर्थः । गान्धर्वसमागमेन गान्धर्वविवाहेन तद्-
गुरुभ्यः तस्य यूनः पित्रादेः सकाशात् । अयं ते पुत्रो गान्धर्वेण विधिना मद्दुहि-
तरं परिणीतवानिति कथयित्वेति भावः । शुल्कापहरणं धनग्रहणम् । अलाभेऽ-
प्राप्तौ । कामस्वीकृते कामेन वशीकृते । विषये सप्तमी । स्वामिनि तत्पित्रादेः
समीपे । अधिकरणे व्यवहारालये । साधनम् अभियोगकरणम् । रक्तस्य अनुर-
क्तस्य पुरुषस्य सम्बन्धे । दुहित्रेति-दुहित्रा स्वकन्यया एकचारिणीव्रतस्य एक
पुरुषासक्तिरूपस्य व्रतस्यानुष्ठापनं प्रवर्त्तनम् । नित्येति-गणिका खलु नित्येन
नैमित्तिकेन च विधिना प्रीतिदायिका भवति तेन हेतुना हतशिष्टानां हतेभ्यो गृही-
तेभ्यो धनेभ्यः । शिष्टानमवशिष्टानाम् । गम्यधनानां विटजनद्रव्याणाम् । गम्यो
विटः पाह्नविको भुजङ्ग इति आगुरिः । चित्रैर्नानांविधैः । अददता अर्थमिति
शेषः । लुब्धप्रायेण प्रायशो लोलुपेन विगृह्य विरोधय । विग्रहं कारयित्वेत्यर्थः ।
आसनमवस्थानम् । असनमिति पाठे क्षेपणं नायकस्य तिरस्कार इत्यर्थः । प्रति-
हस्तिना प्रतिद्वन्द्विना प्रतिवासिना वा यत्प्रोत्साहनमुद्दीपनं तेन । प्रतिहस्ती प्राति-

यदि धन न मिल सके और कन्या आप प्रेमीको अङ्गीकार कर ले तो प्रेमीके बड़े बूढ़ों तथा
अधिकारियों-( अफसरों- ) के पास नालिश करके कार्य साधन करे । प्रेमीके प्रति
अपनी कन्याद्वारा पातिव्रत धर्म पालन करावे । प्रेमीसे नित्य-नैमित्तिक रूपमें आये
हुए धनसे अवशिष्ट धनको तरह-तरहके कौशलसे खींचें । यदि प्रेमी लोभवश धन न
दे तो उसे लड़ करके अलग कर दे । कन्याके प्रेमीके पड़ोसियों में ऐसा भाव भर दे कि,
जिससे वे प्रेमीकी त्यागशक्तिको प्रोत्साहित करें । जब प्रेमीके पास कुछ न रहे तो,
जली-कटी बातोंको कह करके कोसे । अपनी कन्याको उससे न मिलने दे । लज्जा उत्पन्न
करनेवाली बातें कह-कह करके उसपर नाना प्रकारके अभियोग लगावे और अन्तमें

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu