दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
४२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
४२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
मुष्टिमर्घमुष्टिं वाभ्यन्तरीकृत्य कृत्स्नमायव्ययजातमह्नः प्रथमेऽष्टमे वा
भागे श्रोतव्यम् । शृण्वत एवास्य द्विगुणमपहरन्ति तेऽध्यक्षधूर्ता-
श्चत्वारिंशतं चाणक्योपदिष्टानाहरणोपायान्सहस्रधात्मबुद्धयैव ते विक-
ल्पयितारः ।
( १० ) द्वितीयेऽन्योन्यं विवदमानानां जनानामाक्रोशाद्दह्यमानकर्णः
कष्टं जीवति । तत्रापि प्राङ्क्षिवाकादयः स्वेच्छया जयपराजयौ विदधानाः,
पापेनाकीर्त्या च भर्तारमात्मनश्चार्थैर्योजयन्ति । तृतीये स्नातुं भोक्तुं च न
लभते । भुक्तस्य यावदन्धःपरिणामस्तावद् विषभयं न शाम्यत्येव ।
निक्षिप्य गिलित्वेति भावः । शृण्वत इति अनादरे षष्ठी । शृण्वन्तं तमनादृत्य
तस्यैव समक्षमित्यर्थः । अध्यक्षधूर्त्ताः धूर्त्ताः अधिकारिणः । चत्वारिंशतमित्यादि-
चाणक्येन चत्वारिंशत्संख्यका एवाहरणोपाया उपदिष्टास्ते तु स्वबुद्धिबलेन सहस्र-
प्रकारानाहरणोपायान् कल्पयेयुरित्यर्थः ।
( १० ) द्वितीये दिवसस्य द्वितीयभागे । आक्रोशात् चीत्कारशब्दात् । प्राङ्-
विवाकः व्यवहारद्रष्टा 'जज' इति भाषा । पापेनेत्यादि-पापेन निन्दया च भर्तारं
स्वामिनं योजयन्ति आत्मनः स्वान् अर्थैर्धनैर्योजयन्ति । तृतीये तृतीयभागे ।
अन्धसामन्नानां परिणामः परिपाकः । विषभयमिति । नृपस्य विनाशाय शत्रवोऽन्नेन
सह विषप्रदानं कुर्वन्तीति प्रसिद्धम् । हिरण्यप्रतिग्रहाय प्रजाभ्यो धनग्रहणाय ।
मन्त्रचिन्तया अमात्यैः सह मन्त्रणायाम् । आयासं क्लेशम् । मध्यस्था उदासीनाः।
सम्भूय मिलित्वा । दोषगुणावित्यदि द्वितीयान्तपदानि विपरिविंतयन्त इत्यस्य
पड़ता है; चाहे वह मुँह धोये वा न धोये । एक-दो मुट्ठी अन्न खाकर उसे वह कार्य करना
ही पड़ता है। वे मूर्ख राजगण आय-व्ययका निरीक्षण चाहे जितना भी करें, किन्तु
उनके कपटी अधिकारी दुगुनी-तिगुनी रकम हड़प कर ही जाते हैं। चाणक्य ऋषिने
दूसरोंका धन अपहरण करनेकी चार युक्तियां बतायी हैं+ किन्तु वे धूर्त अपनी युक्तियोंसे
उन्हें सहस्रों प्रकारकी कर देते हैं।
( १० ) पारस्परिक मनमुटावसे जनताके स्पर्धायुक्त गाली-गलौजवाले, वाक्य राजाओं
को अलग सुनने पड़ते हैं। यहाँ तक कि उन कटु वचनोंको श्रवण करते करते सीधे-सादे
राजाओं के कान भर जाते हैं। इस प्रकार वे राजा बड़े कष्टके साथ अपना जीवन व्यतीत
करते हैं। दूसरी बात वे धूर्तगण अपने मनसे अनेक प्रकारके मनगढ़न्त झगड़ोंको
खड़े करके जय-विजय अथवा हानि-लाभकी बात गढ़कर अनेक प्रकारके पाप एवं
दुष्कीर्तिकर कार्यको करते हुए अपने मूर्ख स्वामीको बदनाम कर अपना स्वार्थ साधते हैं-
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४२१
चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहाय हस्तं प्रसारयन्नेवोत्तिष्ठति । पञ्चमे मन्त्रचिन्तया
महान्तमायागमनुभवति । तत्रापि मन्त्रिणो मध्यस्था इवान्योन्यं संभूय,
दोषगुणौ दूतचारवाक्यानि शक्याशक्यतं देशकालकार्यावस्थाश्च स्वेच्छ-
या विपरिवर्तयन्तः, स्वपरमित्रमण्डलान्युपजीवन्ति । बाह्याभ्यन्तरांश्च को-
पान् गूढमुत्पाद्य प्रकाशं प्रशमयन्त इव स्वामिनमवशमवगृह्णन्ति ।
(११) षष्ठे स्वैरविहारो मन्त्रो वा सेव्यः । सोऽस्यैतावान्स्वैरविहार-
कर्माणि । विपरिवर्तयन्तः विपर्यासयन्तः । दोषं गुणरूपेण गुणं च दोषरूपेणेत्यर्थः ।
दूतचारवाक्यादीन्यपि तथैव । स्वपरेति स्वस्य परस्य मित्राणाञ्च मण्डलानि उप-
जीवन्ति आश्रयन्ते । तेभ्योऽपि धनं गृह्णन्ति । बाह्यान् प्रजाः, आभ्यन्तरान् अमा-
त्यादींश्च । प्रशमयन्तः शान्तिं प्रापयन्तः । अवगृह्णन्ति अनाद्रियन्ते ।
(११) स्वैरविहारः स्वच्छन्दविहरणम् । त्रिपादोत्तराः त्रिपादाधिकाः ।
नाडिकाः घटिकाः । चतुरङ्गबलस्य हस्त्यश्वरथपदातिलक्षणस्य, प्रत्यवेक्षणं परीक्षणं
तस्य प्रयासः क्लेशः । सेनापतिसखस्य सैन्याध्यक्षेण सहेत्यर्थः । शस्त्राग्नीति-
शस्त्रेण अग्निना रसेन विषेण च हन्तारः, प्रणिधयो गुप्तदूताः । अनुष्ठेयाः कर्त्तव्या
खूब धन पैदा करते हैं। नित्य ही राजकाजमें संलग्न रहनेसे राजाओंको नहाने-खाने
तकका समय नहीं मिलता है। तीसरी बात-यदि भोजन ठीकसे मिला भी तो उसके
ठीकसे न पचनेतक यह चिन्ता बनी रहती है कि कहीं किसीने विष तो नहीं मिला
दिया। इसी प्रकार चौथी बात-नित्य ही धनप्राप्तिकी अभिलाषा लिये हुए सोकर
उठना पड़ता है। पाचवीं बात-विचार विमर्शकी रात-दिन चिन्ताएँ लगी रहती हैं और
उनसे बड़ा क्लेश होता है। इसपर भी सचिवगण मध्यस्थ बनकर राजदूतों और
गुप्तचरोंकी बातोंके अनेक दोष-गुण, सबलता-निर्बलता तथा देश-कालकी स्थितिमें
मनमाने परिवर्तन करके अपना और अपने साथियोंका कार्य साधा ही करते हैं। वाह्य
एवं आन्तरिक चर्चायें वे लोग राजाओंका सुनाते हैं तथा कभी कभी क्रोधसे
परिपूर्ण भी राजाओंको कर देते हैं। यद्यपि ऊपर-ऊपर से वे लोग राजाओंके क्रोधकी
शान्ति चाहते हैं परन्तु, वास्तविकमें वे लोग राजाओंको क्रोधाभिभूत तथा मतिहीन करके
सदा अपने वशमें किये रहना चाहते हैं और किये रहते भी हैं।
(११) छठी बात-मनुष्य या तो स्वेच्छापूर्वक विहार कर सकता है या सम्मति
आदि परामर्श का बोझ उठा सकता है। दोनों बातें एक ही व्यक्ति नहीं कर सकता।
परन्तु उन धूर्त मन्त्रिगणोंकी यह नीति रहती है कि राजाओंको दो-तीन घड़ीसे अधिक
स्वेच्छाविहार करनेका समय ही नहीं प्राप्त होता है-इतने झमेलेमें वे फँसाये रहते हैं।
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu