दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
१०४ दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां
१०४ दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां
नीराजितराजमन्दिराभोगा भोगिनो भयं जनयन्तो निश्चेरुः ।
(२५). गृध्राश्च बहवस्तुण्डैरहिपतीनादाय दिवि समचरन् । ततोऽग्र-
जन्मा नरसिंहस्य हिरण्यकशिपोर्दैत्येश्वरस्य विदारणमभिनीय महाश्चर्या-
न्वितं राजानमभाषत—'राजन्, अवसानसमये भवता शुभसूचकं द्रष्टुमुचि-
तम् । ततः कल्याणपरम्परावाप्तये भवदात्मजाकारायास्तरुण्या निखिल-
लक्षणोपेतस्य राजनन्दनस्य विवाहः कार्यः' इति । तदवलोकनकुतूहलेन
महीपालेनानुज्ञातः स संकल्पितार्थसिद्धिसंभावनसम्फुल्लवदनः सकलमो-
हजनकमञ्जनं लोचनयोर्निक्षिप्य परितो व्यलोकयत् । सर्वेषु 'तदैन्द्रजालि-
कमेव कर्म' इति साद्भुतं पश्यत्सु रागपल्लवितहृदयेन राजवाहनेन पूर्व-
शिरःस्थितरत्नश्रेणिभिः नीराजित उज्ज्वलीकृतो राजमन्दिरस्याभोगः प्रदेशो यैस्ते ।
भोगिनः सर्पाः । निश्चेरुः चरन्ति स्म ।
(१२) गृध्राः पक्षिद्विशेषाः । तुण्डैर्मुखैः । अहिपतीन् सर्पश्रेष्ठान् । दिवि गगने ।
अग्रजन्मा ब्राह्मणः । विदारणं नखैश्छेदनम् । अभिनेय दर्शयित्वा । अवसानसमये
क्रीडासमाप्तौ । कल्याणानां परम्परा श्रेणिस्तस्या अवाप्तये प्राप्तये । भवत आत्मजा
नन्दिनी तस्या आकार इवाकारो यस्यास्तस्याः भवतकन्यासदृश्या इत्यर्थः । निखिल-
लक्षणोपेतस्य सर्वसुलक्षणयुक्तस्य । अनुज्ञात आदिष्टः । सकल्पितस्य अभीष्टस्य
उसने बड़े-बड़े साँपोंको सहसा निकालना शुरू किया उन सांपोंके मुखोंसे विष निकल
रहा था उनके मस्तकपर रखी मणियाँ राजमन्दिरके आँगनको देदीप्यमान बना रही थीं ।
उन सर्पोंको सभी दर्शक डर गये और कुछ-कुछ दूर हट गये ।
(२५) दर्शकोंको भयान्वित देखकर उस विद्येश्वरने बड़े-बड़े गृध्र उत्पन्न किये जो अपने
बड़े बड़े चंगुलोंमें उन विषधर सर्पोंको पकड़कर आकाशमें उड़ने लगे । फिर उसने नृसिंह
भगवान्को उत्पन्न कराया तथा उनके द्वारा हिरण्यकशिपुदैत्येश्वरके विदारणका अति आश्च-
र्यकारी रूपक दर्शकोंको दिखाकर मुग्ध किया और राजासे कहा—इन्द्रजालके सभी खेलोंके
पश्चात् एक मांगलिक रूपक देखना सर्वथा उचित है । इस शुभ परम्परासूचक खेलकी कल्याण
परम्परामें मैं आपकी पुत्रीके समान स्वरूपवाली युवतीका विवाह सभी तरहके राजलक्षणोंसे
युक्त एक राजकुमारसे कराऊंगा । उस रूपकको देखनेकी राजा मानसारको प्रबल उत्कंठा
हुई । अपनी पूर्वसंकल्पित मनोभिलाषाको पूर्ण करनेवाली राजाज्ञा प्राप्त करके विद्येश्वर प्रसन्न
चित्त हो गया और मुख चमक उठा । तत्काल ही उसने डिब्बीसे समस्त जनोंको मोहित
करनेवाला अंजन निकाला और उसे अपनी दोनों आँखोंमें लगा लिया तथा चारों ओर देखने
लगा । सब लोग यह समझने लगे कि यह भी कोई जादूका कार्य है तथा विस्मित होकर उसे
देखने लगे । रागपल्लवित राजवाहन द्वारा पहलेसे संकेतित राजकुमारी बहुत तरहके आभूषणों
पञ्चमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १०५
संकेतसमागातामनेकभूषणभूषिताङ्गीमवन्तिसुन्दरीं वैवाहिकमन्त्रतन्त्रनैपु-
ण्येनग्निं साक्षीकृत्य संयोजयामास। क्रियावसाने सति 'इन्द्रजालपुरुषाः,
सर्वे गच्छन्तु भवन्तः' इति द्विजन्मनोच्चैरुच्यमाने सर्वे मायामानवा
यथायथमन्तर्भावं गताः। राजवाहनोऽपि पूर्वकल्पितेन गूढोपायचातुर्ये
णैन्द्रजालिकपुरुषवत्कन्यान्तःपुरं विवेश। मालवेन्द्रोऽपि तदद्भुतं मन्यमा-
नस्तस्मै वाडवाय प्रचुरतरं धनं दत्त्वा विघ्नेश्वरम् 'इदानीं साधय' इति
विसृज्य स्वयमन्तर्मान्दरं जगाम। ततोऽवन्तिसुन्दरी प्रियसहचरीचरप-
रिवारा वल्लभोपेता सुन्दरं मन्दिरं ययौ । एवं दैवमानुषबलेन मनोरथ-
साफल्यमुपेतां राजवाहनः सरसमधुरचेष्टाभिः शनैः शनैर्हरिणलोचनाया
अर्थस्य प्रयोजनस्य (अवन्तिसुन्दरीराजवाहनयोर्विवाहरूपस्येत्यर्थः) सिद्धेः सम्भा-
वनेन सम्भवतया संफुल्लं हर्षविकसितं वदनमाननं यस्य सः। सकलमोहजनकं
सर्वेषां द्रष्टृणां भ्रमोत्पादकम्। अञ्जनं कज्जलम्। लोचनयोः स्वनेत्रयोः। परितः सम-
न्तात्। पूर्वसंकेतेन प्राक्सूचनानुसारेण समागतामुपस्थिताम्। वैवाहिका विवाहस-
म्बन्धिनो ये मन्त्र-तन्त्रास्तेषु यन्नैपुण्यं पाटवं तेन । यथाविधीत्यर्थः । मायामानवाः
कल्पितपुरुषाः । अन्तर्भावमदृश्यताम्। वाडवाय ब्राह्मणाय। 'द्विजात्यग्रजन्मभूदे-
ववाडवा' इत्यमरः। साधय गच्छ। दैवमदृष्टजनितं मानुषमैन्द्रजालिकविहितं च
यद्वलं तेन । अपनयन् दूरीकुर्वन् । उपनयन् प्रापयन् । रहः निर्जने । विश्रम्भं विश्वा-
सम्। संलापे इति शेषः। संलापः परस्परालापः। तदनुलापेति-तस्या अनुलाष एव
तथा वस्त्रोंको पहनकर आयी हुई थी। उसके साथ वैवाहिक मन्त्रको पढ़ते हुए अग्निको साक्षी
कराकर राजवाहनका विवाह अवन्तिसुन्दरीसे कर दिया। इन्द्रजालके इस विवाहरूपी
प्रहसनकी समाप्तिपर उस विप्रने कहा- 'हे ऐन्द्रजालिक पात्रो ! आप लोग अब जायें।'
यह सुनकर वे सभी मायावी मानव धीरे धीरे अदृश्य हो गये। पहलेसे निश्चित तथा गुप्त
वेशधारी एवं छिपनेकी कलामें प्रवीण राजवाहन भी मायावी पुरुषके समान कन्याके अन्तः-
पुरमें चले गये। मालवनाथ मानसारने उस ऐन्द्रजालिकके अद्भुत कार्योंकी प्रशंसा की तथा
उसे प्रचुर धन देकर कहा- हे ऐन्द्रजालिक अब आप जायें। आपके खेल अद्भुत थे। फिर
मानसार भी अपने राजप्रसादमें चले गये। तब अपनी प्रिय सखियोंके साथ अवन्तिसुन्दरी
कुमारी भी अपने प्राणेश्वरको साथ लिये अन्तःपुरमें आ गयी। इस रीतिसे दैवी और मानुषी
पराक्रमद्वारा अपना मनोरथ साधकर अपनी सरस और सुललित क्रियाओं द्वारा राजवाहनने
धीरे-धीरे उस मृगलोचनाकी लज्जाको दूर कर दिया। फिर एकान्त में रतिसुखका आनन्द
लेते हुए वार्तालाप द्वारा उसके चित्तमें अपने प्रति विश्वास उत्पन्न कराया। तदनन्तर उस
८ द० कु०