सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

२४० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

२४० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
लापिनीमरुणदशनकररुहार्पणव्यतिकरामत्यर्थपरिश्लथाङ्गीमार्तामिव लक्ष-
यित्वा मानसीं शारीरीं च धारणां शिथिलयन्नात्मानमपि तया समानार्थ-
मापादयम् । तत्क्षणविमुक्तसङ्गतौ रतावसानिकं विधिमनुभवन्तौ चिरपरि-
चिताविवातिगूढविश्रम्भौ क्षणमवातिष्ठावहि । पुनरहमुष्णमायतं च निः-
श्वस्य किञ्चिद्दीनदृष्टिः सचकितप्रसारिताभ्यां भुजाभ्यामेनामनतिपीडं परि-
कलप्रलापिनीम् निरन्तराव्यक्तध्वनिप्रलपनशीलाम् । अरुणेति-अरुणो रक्तो दश-
नानां दन्तानां कररुहाणां नखानाञ्चार्पणेन दानेन तज्जनितक्षतेनेत्यर्थः, व्यतिकरः
सम्बन्धो यस्यास्ताम् । अत्यर्थपरिश्लथाङ्गीं-अतिशिथिलावयवाम् । आर्त्तां क्लान्ता-
म् । लक्षयित्वा निरूप्य । मानसीधारणा चित्तावेशरूपा, शारीरीधारणा स्थैर्यरूपा
तामुभयविधां धारणामित्यर्थः । शिथिलयन् श्लथयन् । तया कल्पसुन्दर्या । समा-
नार्थं तुल्यप्रयोजनमार्त्तिमित्यर्थः । सम्पादयम्-अकरवम् । तत्क्षणविमुक्तसङ्गतौ-
तस्मिन् क्षणे समये विमुक्तं त्यक्तं संगतमाश्लेषो याभ्यां तौ । त्यक्तालिङ्गनव्या-
पारावित्यर्थः । रतावसानिकं-सुरतसमाप्त्युचितम् । विधिं-व्यापारम् । चिरपरिचि-
तेति-चिरपरिचितौ यथा विश्रम्भं भजतस्तद्वत् । अतिगूढविश्रम्भौ-अत्यन्तगुप्त-
विश्वासौ । अवातिष्ठावहि-अवस्थितावावामिति शेषः । अहमुपहारवर्मेत्यर्थः ।
दीनदृष्टिः दैन्यपूर्णनयनः । सचकितप्रसारिताभ्यां-सशङ्कविस्तृताभ्याम् । एनां-
कल्पसुन्दरीम् । अनतिपीडं-शिथिलं मन्दमिति यावत् । नातिविशदम्-नातिस्प
पसीना बहने लगा। वह उस समय कुछ अस्फुट ध्वनि करने लगी। वह कल्पसुन्दरी
उस समय अपने अरुण दाँतों तथा नाखूनोंके (नोंच-कचोट आदि) रतिव्यापारोंसे
मुझे विभूषित करने लगी। रतिव्यापारके द्वारा अत्यन्त शिथिल शरीरवाली और क्लेशित
उस कल्पसुन्दरीको मैने देखा। देख करके मेरी चित्तावेशरूपा धारणा तथा स्थैर्यरूपा
धारणा शिथिल पड़ गयी। (मैं भी उसी कल्पसुन्दरीके समान कामदेवके सिद्ध मनोरथरूप
रतिसे कृतकृत्य हो गया। जैसे वात्स्यायन ऋषिके शास्त्रानुसार स्त्री-मनोरथ पूर्ण होनेपर
पुरुष भी तद्वत् हो जाते हैं। वैसे ही मैं भी उस समय हो गया।) मैने भी अपनेको
उसी कल्पसुन्दरीके सदृश सम्पादित कर लिया। रतिके पश्चात् उस समय हम लोग
आलिंगन त्याग करके रतिके अनन्तर जो उचित व्यापार होते हैं उनको अनुभव करने
लगे। बहुत कालसे परिचित व्यक्तिके समान अत्यन्त गुप्त विश्वासी हो करके कुछ
क्षणोंतक हम दोनों वहाँ बैठे रहे। पुनः मैने गरम औ लंबी सांस लेकर कुछ दैन्य
दृष्टिके साथ, विस्मयके साथ भुजाओंको फैला करके उस कल्पसुन्दरीका शिथिलता और
और धीरताके साथ आलिंगन किया तथा धीरेसे चुम्बन भी लिया। आँखोंमें आँसू
भर कर उस कल्पसुन्दरीने मुझसे कहा कि 'हे नाथ ! यदि आप जाना चाहते हैं तो

तृतीयोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २४१
ष्बज्य नातिविशदमचुम्बिषम् । अश्रुमुखी तु सा 'यदि प्रयासि नाथ,
प्रयातमेव मे जीवितं गणय । नय मामपि। न चेदसौ दासजनो निष्प्रयो-
जनः' इत्यञ्जलिमवतंसतामनैषीत् ।
( २४ ) अवादिषं च ताम्—'अयि मुग्धे, कः सचेतनः स्त्रियमभि-
कामयमानां नाभिनन्दति । यदि मदनुग्रहनिश्चलस्तवाभिसन्धिराचरावि-
चारं मदुपदिष्टम् । आदर्शय रहसि-राज्ञे मत्सादृश्यगर्भं चित्रपटम् ।
आचक्ष्व च किमियमाकृतिः पुरुषसौन्दर्यस्य पारमारूढा न वा' इति ।
'बाढमारूढा' इति नूनमसौ वक्ष्यति । ब्रूहि भूयः—'यद्येवम्, अस्ति कापि
ष्म् । अचुम्बिषम् चुम्बितवान् । अश्रुमुखी-सवाष्पा-सा-कल्पसुन्दरी । प्रयातमेव-
गतमेव । गणय जानीहि । तव गमनेन ममापि प्राणा बहिर्गमिष्यन्तीति भावः ।
असौ दासजनः अहमित्यर्थः । निष्प्रयोजनः निरर्थकः । अवतंसतां शिरोभूषणताम् ।
मस्तके अञ्जलिमवध्नादित्यर्थः ।
( २४ ) तां कल्पसुन्दरीम् । सचेतनः-चेतनावान् पुरुषः । अभिकामयमा-
नाम्-अभिलषन्तीम् । अभिनन्दति स्तौति आकाङ्क्षतीत्यर्थः । मदनुग्रहनिश्चलः
मदनुग्रहे मामनुग्रहीतुं निश्चलः स्थिरः । अभिसन्धिरभिप्रायः । आचर-कुरु ।
अविचारं विना विचारेण । मदुपदिष्टं मदुक्तम् । आदर्शय-संदर्शय । राज्ञे-विक-
टवर्मणे । मत्सादृश्यगर्भं-मत्सदृशरूपवन्तम् । इयं-चित्रपटस्थिता । पुरुषसौन्द-
र्यस्य पुरुषे यत्सौन्दर्यं सम्भवति तस्य । पारं-पराकाष्ठाम् । आरूढा-प्राप्ता ।
बाढं-निश्चयेन । असौ-विकटवर्मा । यद्येवं-इयमाकृतिः सौन्दर्यस्य परां काष्ठां
आप यह भी समझिये कि आपके जानेके साथ ही मेरे प्राण भी चले जायेंगे । मुझे भी
अपने साथ ही लेते चलिये । नहीं तो इस दासी कल्पसुन्दरीको निष्प्रयोजन ( मृत )
ही समझियेगा' । ऐसा कह कर उस कल्पसुन्दरीने अपनी अञ्जलिको अपना शिरोभूषण
बना लिया ।
( २४ ) मैने उस कल्पसुन्दरीसे कहा—'हे मुग्धे ! कौन-सा ऐसा चेतनावान् पुरुष
होगा जो अपने ऊपर अनुराग करनेवाली रमणीकी आकांक्षा न करेगा । यदि मेरे
विषयमें आपका अनुग्रह स्थिर है एवं आपके अभिप्राय दृढ हैं तो आप शंका त्याग
करके मेरे कथनानुसार आचरण करें । एकान्तमें आप राजाको, मेरे समानरूपवाले इस
मेरे चित्रको दिखावें । और उस राजासे कहें क्या इस चित्रगत पुरुषके सौन्दर्यने अन्य
पुरुषोंके सौन्दर्यको नहीं पार कर लिया है ? ऐसा पूछे जानेपर वह राजा अवश्य ही
कहेगा कि अवश्य ही इस आकृतिने सौन्दर्यका अतिक्रमण किया है । तब आप उस
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu