सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

३४४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

३४४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
बलात्कारमरीरमत् । निवृत्तं च पतिमुदकाभ्यर्थिनम् 'उद्धृत्य कूपात्पिब,
रुजति मे शिरः शिरोरोगः' इत्युदञ्चनं सरज्जुं पुरश्चिक्षेप ।
( २४ ) उदञ्चयन्तं च तं कूपादपः, क्षणात्पृष्ठतो गत्वा प्रणुनोद । तं
च विकलं स्कन्धेनोद्वुह्य देशाद्देशान्तरं परिभ्रमन्ती पतिव्रताप्रतीतिं लेभे,
बहुविधाश्च पूजाः । पुनरवन्तिराजानुग्रहादतिमहत्या भूत्या न्यवसत् ।
अथ पानीयार्थिसार्थजनसमापत्तिदृष्टोद्धृतमवन्तिषु भ्रमन्तमाहारार्थिनं
भर्तारमुपलभ्य सा धूमिनी 'येन मे पतिर्विकलीकृतः स दुरात्मायम्' इति
भ्यर्थिनं जलं याचमानं पातुमिति शेषः । उद्धृत्य निष्कास्य पिब जलमिति शेषः ।
रुजति पीडयति । इति एवं कथयित्वा । उदञ्चनं जलनिष्कासनपात्रम् । सरज्जुं
रज्जुसहितम् । पुरः पत्युरग्रतः । चिक्षेप-प्रक्षिप्तवती ।
( २४ ) उदञ्चयन्तं निष्कासयन्तम् । तं धन्यकम् । अपः जलानि । क्षणात्-
अतिसत्वरम् । पृष्ठतः-धन्यकस्य पश्चात् । प्रणुनोद प्रेरितवती । कूपे पातयामासे-
त्यर्थः । तं पुरुषम् । विकलं हीनाङ्गम् । उद्वुह्य-गृहीत्वा । पतिव्रताप्रतीतिं-सतीत्व-
ख्यातिम् । पूजाः सम्मानम् । अवन्तिराजानुग्रहात् उज्जयिन्यधिपतिप्रसादात् ।
भूत्या समृद्ध्या । पानीयेति-पानीयार्थिनो जलप्रार्थिनो ये सार्थजना वणिजस्तेषां
समापत्त्या समागमेन आदौ दृष्टः पश्चादुद्धृत उत्थापितश्च तम् । धन्यकमिति शेषः ।
अवन्तिषु तदाख्यनगरे । भर्तारं पतिं धन्यकमिति यावत् । उपलभ्य दृष्ट्वा । येन
( धूमिनीने ) पतिसे कहा—'कुएंसे निकालकर पियो, मेरे शिरमें दर्द है ।' और ऐसा
कहकर उस धूमिनीने रस्सीके सहित जलपात्रको धन्यकके सम्मुख फेंक दिया ।
( २४ ) जब धन्यक कुएंसे जलपात्रद्वारा जल खींच रहा था । तब उस दुष्टा धूमिनीने
उसी समय धीरेसे जाकर अपने पतिकी पीठमें धक्का देकर कुएंमें ढकेल दिया । तदन्तर
उस हीनांग ( पंगु ) को लादे हुए देश-देशान्तर पर्यटन करती हुई उस कुलटाने पति-
सेवापरायणाकी ख्याति प्राप्त की । तथा ( अनेकों व्यक्तियोंद्वारा ) धनादिकी सेवाएं भी
प्राप्त कीं—प्रचुर धन भी प्राप्त किया । इसके बाद उज्जयिनीके राजाकी कृपासे प्रभूत
ऐश्वर्यवती होकर वहीं रहने लगी । वह कुएंमें गिरा हुआ धन्यक, जलाभिलाषी वणिकोंके
द्वारा, उस कुएंसे निकाला गया । कुएंसे निकाले जानेके बाद वह बेचारा भीख मांगता
हुआ उज्जयिनीमें पहुँचा । वहांपर आये हुए अपने पति धन्यकको देखकर उस दुष्टाने
राजासे प्रार्थना की कि हे राजन् ! मेरे पतिको जिस व्यक्तिने लूल्हा-लंगड़ा बनाया

[Header]
षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३४५

तस्य साधोश्चित्रवधमज्ञेन राज्ञा समादेशयाञ्चकार ।
(२५) धन्यकस्तु दत्तपश्चाद्बन्धो वध्यभूमिं नीयमानः सशेषत्वादा-
युषः 'यो मया विकलीकृतोऽभिमतो भिक्षुः, स चेन्मे पापमाचक्षीत, युक्तो
मे दण्डः' इत्यदीनमधिकृतं जगाद । 'को दोषः' इत्युपनीय दर्शितेऽमुष्मि-
न्स विकलः पर्यश्रुः पादपतितस्तस्य साधोस्तत्सुकृतमसत्याश्च तस्यास्तथा
भूतं दुश्चरितमार्यबुद्धिराचचक्षे। कुपितेन राज्ञा विरूपितमुखी सा दुष्कृत-
जनेनेत्यर्थः । विकलीकृतः हीनाङ्गः कृतः । साधोर्निरपराधस्य । चित्रवधं विचित्र-
प्रकारेण मरणम् । अज्ञेन तद्वृत्तान्तमजानता । समादेशयाञ्चकार आज्ञा-
पितवती ।
(२५) दत्तेति-दत्तोऽर्पिता पश्चात् पृष्ठे बन्धो बन्धनं यस्य सः । वध्यभूमिं
श्मशानम् । सशेषत्वात्-अवशिष्टत्वात् । मया धन्यकेनेत्यर्थः । अभिमतः निर्णीतः ।
पापमपराधम् । आचक्षीत-कथयेत् । युक्तः उचितः । अदीनं निर्भयं यथा तथा ।
अधिकृतं-दण्डाधिकारिणम् । जगाद्-यो मयेत्यादि दण्ड इत्यन्तं वचनमकथयत् ।
को दोषः-एवं करणे दोषो नास्तीति उपनीय-तं विकलाङ्गम्मानीय । अमुष्मिन्
धन्यके । पर्यश्रुः-परिगतं व्याप्तमश्रुनयनजलं यस्य सः रुदन् इत्यर्थः । सुकृतं
उपकारम् । असत्याः पुंश्चल्याः दुश्चरितं असदाचरणम् । आर्यबुद्धिः निष्पाप-
मतिः । कुपितेन रुष्टेन । विरूपितमुखी-विरूपितं नासाच्छेदनादिना कुत्सितीकृतं
है, वह दुष्ट व्यक्ति आपके नगर में आजकल आया हुआ है। और उस साधुचरित्र
वाले धन्यककी चित्र-वधकी दण्डाज्ञा अवन्तीश्वरसे करवा दी (किन्तु वे राजा उसके
पूर्ववृत्तसे अविदित थे)।
(२५) जब धन्यकके हाथोंको पीछेकी ओर बांधकर राजपुरुषगण श्मशान भूमिपर
ले आये, तब आयुके कुछ अवशिष्टताके कारण धन्यकने दण्डाधिकारियों से निःशंक
होकर कहा - 'हे आर्यगण ? जिस भिक्षुकको मैंने हीनांग (पंगु) बनाया है वह भिक्षु,
यदि आकर कह दे कि 'मैंने (धन्यकने) उसे पंगु बनानेका पाप किया है तो मैं
दण्ड पानेके योग्य हूँ।' उन दण्डाधिकारियोंने कहा - 'इसमें क्या हानि है।' और
वे लोग उस पंगुको वहांपर ले आये । उस पंगुने उस साधुचरितवान धन्यकको देखते ही
आंखों में आंसू भरकर एवं व्याकुल होकर उसके (धन्यकके) चरणोंको पकड़ लिया-
पैरोंमें पड़ गया । और धन्यकके उपकारोंको, उस श्रेष्ठ बुद्धिवाले भिक्षुकने, ज्योंके त्यों
उन दण्डाधिकारियोंके सम्मुख कह सुनाया तथा उस पुंश्चली धूमिनीके सम्पूर्ण दुराचरणों
को भी कह सुनाया । भिक्षुके कथनके पश्चात्-राजाने क्रोध करके उस दुष्टा

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
३४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
कारिणीकृता श्वभ्यः पाचिका। कृतश्च धन्यकः प्रसादभूमिः। तद्ब्रवीमि—
'स्त्रीहृदयं क्रूरम्' इति।
(२६) पुनरनुयुक्तो गोमिनीवृत्तान्तमाख्यातवान् - 'अस्ति द्रविडेषु
काञ्ची नाम नगरी। तस्यामनेककोटिसारः श्रेष्ठिपुत्रः शक्तिकुमारो नामा-
सीत्। सोऽष्टादशवर्षदेशीयाश्चिन्तामापेदे—'नास्त्यदाराणामननुगुणदा-
राणां वा सुखं नाम। तत्कथं नु गुणवद्विन्देयं कलत्रम्' इति। अथ परप्र-
त्ययाहृतेषु दारेषु यादृच्छिकीं संपत्तिमभिसमीक्ष्य कार्तान्तिको नाम
मुखं यस्याः सा। सा धूमिनी। दुष्कृतकारिणी-असदाचारा। श्वभ्यः कुक्कुरे-
भ्यः। पाचिका पाककर्त्री। हीनकर्मणि नियुक्तेत्यर्थः। प्रसादभूमिः अनुग्रहपात्रम्।
(२६) अनुयुक्तः पृष्टः। आख्यातवान् वर्णितवान् मित्रगुप्त इति शेषः।
द्रविडेषु मद्रमण्डलान्तर्गतदेशविशेषेषु। तस्यां-काञ्चीनगर्याम्। अनेककोटिसारो
बहुकोटिसंख्यकमूलधनवान्। श्रेष्ठिपुत्रः वणिक्तनयः। अष्टादशवर्षदेशीयः
अष्टादशवर्षवयस्कः। आपेदे-प्राप्तवान्। अदाराणामपत्नीकानाम्। अननुगु-
णेति—अननुगुणाः प्रतिकूला दारा येषां तथाभूतानाम्। सुखं नाम नास्ति—
'न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणीगृहमुच्यते' 'भार्या चाप्रियवादिनी' इत्याद्युक्तेः-
गृहस्थानां भार्याभावे तत्सत्त्वेऽपि तस्याः प्रतिकूलत्वे च गृहसौख्यस्यासम्भव इति
प्रसिद्धमिति भावः। तत् तस्मात्। कथं केन प्रकारेण। गुणवत्-गुणवतीम्।
विन्देयं लभेय। कलत्रं भार्याम्। परेति-परस्यान्यस्य प्रत्ययेन विश्वासेन आहृतेषु
संगृहीतेषु परिणीतेषु इति यावत्। दारशब्दस्य पुंलिङ्गत्वात् बहुवचनान्तत्वाच्चात्र
पुंलिङ्गत्वं बहुवचनञ्च। यादृच्छिकीं स्वेच्छानुरूपां सम्पत्तिं प्रीतिम्। अनभि-
धूमिनीको कुत्सितांगी करके कुत्तोंकी पाचिका (भोजन बनानेवाली) नियुक्त
किया। धन्यकको अपना कृपापात्र बनाया। अतएव कहता हूँ कि 'स्त्रीका चित्त
निष्ठुर होता है'।
(२६) तत्पश्चात् उस ब्रह्मराक्षसद्वारा पूछे जानेपर मैने (मित्रगुप्तने) गोमिनीवृत्त-
वर्णन करना आरम्भ किया। 'द्रविड़ प्रदेशमें एक कांची नामकी नगरी है उस कांची
नगरीमें कोई करोड़ोंकी सम्पत्तिवाला शक्तिकुमार नामक एक वैश्यपुत्र रहता था। वह
जब अठारह वर्षका हुआ तब विचारने लगा कि बिना स्त्रीके भी सुख नहीं होता तथा
बिना गुणवती स्त्रीके भी सुख नहीं होता है। इसलिये कैसे गुणवती स्त्री प्राप्त की जाय?
दूसरे पर विश्वास करूं तो उसके द्वारा गुणवती आत्मानुकूल मिले या न मिले—विवाहके
पश्चात् कुछ नहीं कर सकता। अतः हस्तरेखाविद् (लक्षणज्ञ) का वेष बनाकर वह
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

भूत्वा वस्त्रान्तपिनद्धशालिप्रस्थो भुवं बभ्राम । 'लक्षणज्ञोऽयम्' इत्यमुष्मै
कन्याः कन्यावन्तः प्रदर्शयांबभूवुः । यां काञ्चिल्लक्षणवतीं सवर्णां कन्यां
दृष्ट्वा स किल स्म ब्रवीति —'भद्रे, शक्नोषि किमनेन शालिप्रस्थेन गुणवद-
न्नमस्मानभ्यवहारयितुम्' इति । स हसितावधूतो गृहाद्गृहं प्रविश्याभ्रमत् ।
(२७) एकदा तु शिबिषु पट्टने सह पितृभ्यामवसितमहर्द्धिमवशीर्ण-
भवनसारां धात्र्या प्रदर्श्यमानां काञ्चन विरलभूषणां कुमारीं ददर्श ।
अस्यां संसक्तचक्षुश्चातर्कयत्—'अस्याः खलु कन्यकायाः सर्व एवावयवा

समीक्ष्य-अदृष्ट्वा । कार्त्तिकः-कृतान्तं दैवं जानातीति तथा सामुद्रिकः । कार्त्ता-
न्तिको लक्षणज्ञ इति कोषः । नाम भूत्वा-तद्व्याजेन । वस्त्रान्तेति-वस्त्रान्तेन
वसनप्रान्तभागेन पिनद्धो बद्धः शालिप्रस्थो धान्यसमुदायो येन सः। भुवं
देशान्तरम् । अमुष्मै शक्तिकुमाराय । कन्यावन्तः कन्यापितरः । लक्षणवतीं
सुलक्षणाम् । सवर्णां समानजातीयाम् । स शक्तिकुमारः । गुणवत् । सुस्वादु ।
अभ्यवहारयितुं खादयितुम् । हसितावधूतः-कृतोपहासस्तिरस्कृतश्च । अभ्रमत्
भ्रमितुमारेभे ।
(२७) शिविषु कावेरीदक्षिणतीरस्थदेशविशेषेषु । पट्टने नगरे । पितृभ्यां
जननीजनकाभ्याम् सह साकं अवसिता निःशेषिता महती ऋद्धिः सम्पद्
यस्यास्ताम् । मातापितृहीनां नष्टसम्पदन्वेत्यर्थः । अवशीर्णभवनसारां-जीर्ण-
गृहमात्रावशेषां विनष्टगृहसारधनां वा । धात्र्या उपमात्रा । विरलभूषणां स्वल्पा-
लङ्काराम् । अस्यां कुमार्याम् । संसक्तचक्षुः आबद्धदृष्टिः। मनसि विचारयामास ।

शक्तिकुमार अपने वस्त्रमें प्रस्थपरिमाण धान बांधकर पृथिवीपर घूमने लगा । 'यह
हस्तरेखाविशारद है' ऐसा ज्ञात करके कन्याके अभिभावकगण अपनी-अपनी कन्या-
ओंकी हस्तरेखा आदि उसे दिखाने लगे । किसी एक अपने जातिकी (वर्णकी)
लक्षणवती कन्याकी हस्तरेखा देखकर उसने कहा—'हे सौम्ये ! क्या इस प्रस्थ परिमाण
धानद्वारा आप स्वादु युक्त भोजन बना कर मुझे खिला सकती हैं।' उस कन्याने
उसपर हंस दिया तथा तिरस्कृत ( उपहासित ) होकर वह शक्तिकुमार इस घरसे उस घरमें
प्रवेश करते हुए भ्रमण करने लगा ।
(२७) भ्रमण करते हुए एक दिन उस शक्तिकुमारने कावेरी नदीके दक्षिण भागके
एक नगरमें उपमाता द्वारा प्रदर्शित एक कन्या देखी । जिस कन्याके माता-पिता मर
चुके थे और उसके गृहकी सम्पत्ति भी विनष्ट हो चुकी थी, केवल एक टूटा-फूटा घर
बचा था और एक-दो आभूषण उसके शरीरपर अलंकृत थे । उस कन्याके ऊपर आबद्ध-
२३ द० कु० उ०