सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

१२४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

१२४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
( २२ ) तत्क्षणोपसंहृतमालिङ्गनव्यतिकरश्चापहारवर्मा चापचक्रकणप-
कर्पणप्रासपट्टिशमुसलतोमरादिप्रहरणजातमुपयुञ्जानान्बलावलिप्तान्प्रतिब-
लवीरान्वहुप्रकारायोधिनः परिक्षिपतः क्षितौ विचिच्छेद । क्षणेन चाद्राक्षी-
त्तदपि सैन्यमन्येन समन्ततोऽभिमुखमभिधावता बलनिकायेन परिक्षिप्तम् ।
(२३) अनन्तरं च कश्चित्कर्णिकारगौरः कुरुविन्दसवर्णकुन्तलः
कमलकोमलपाणिपादः कर्णचुम्बिदुग्धधवलस्निग्धनीललोचनः कटितटनि-
( २२ ) तच्छणेति-तस्मिन् क्षणे समये उपसंहृतः समाप्त आलिङ्गनस्या-
श्लेषस्य व्यतिकरः सम्पर्कौ येनासौ । चापेति-चापो धनुः, चक्रं, कणपो लोह-
स्तम्भः, कर्पणः शरावाकारोऽस्त्रविशेषः, प्रासः कुन्तः, पट्टिशः शस्त्रविशेषः, मुसलं
मुसलाकारशस्त्रविशेषः, तोमरो लोहगुच्छनिर्मितं शस्त्रमित्यादि प्रहरणजातं शस्त्र-
समूहमुपयुञ्जानान् निक्षिप्तः । वलावलिप्तान् बलगर्वितान् । प्रतिबलवीरान् शत्रु-
पक्षीययोधान् । बहुभिः प्रकारैरायोधिनः युद्धं कुर्वतः । परिक्षिपतः पातयतो लोका-
निति शेषः । एते प्रतिबलवीरानित्यस्य विशेषणे । विचिच्छेद पातयामास । क्षणेन
मुहूर्त्तमात्रेण । समन्ततः सर्वतः । अभिमुखं सम्मुखम् । अभिधावता आगच्छता ।
बलनिकायेन सैन्यसमूहेन । परिक्षिप्तमाक्रान्तम् । सैन्यमित्यस्य विशेषणमेतत् ।
( २३ ) कर्णिकारो द्रुमोत्पलः, स्थलपद्मवृक्षस्तद्वद् गौरो धवलः । कुरुवि-
न्देन मेघनाम्ना मुस्ताविशेषेण सवर्णस्तुल्याः कुन्तलाः केशा यस्यासौ । कमल-
वत् कोमलौ पाणिपादौ करचरणौ यस्यासौ । कणौँ चुम्बत इति कर्णचुम्बिनी आक-
उसने उसे अपने सामने बैठा लिया और स्वयं पीछे की ओर बैठकर उसे अपनी
बाहुलतांओं में पुनः आलिंगित कर लिया।
(२२) क्षणभर ही में अपहारवर्माने उस समय सम्मिलन-कार्य समाप्त कर दिया और
चक्र, धनुष, कणप, कर्पण, प्रास, पट्टिश, मुशल तथा तोमर आदि प्रखर, प्रबल, टेढ़े-मेढ़े
शस्त्रास्त्रों को एक ओर रख दिया-ये शस्त्र गरिष्ठ शत्रुओं को तो नष्ट करनेवाले थे,
परन्तु उस समय मिलनमें बाधक हो रहे थे। अतः प्रियमित्रके सम्मिलनमें उन्हें अलग
रखना ठीक समझा। किन्तु, उसी क्षण उसने देखा कि राजद्वारपर विद्यमान सेनाको
एक दूसरी सेनाने आकर चारों ओर से घेर लिया है।
(२३) तत्पश्चात् कर्णिकार पुष्पके समान गोरा एक पुरुष दीख पड़ा। उसके बाल
कुरुविन्दके कुसुमके सदृश नीले थे। उसके हाथ-पांव मंजुल और सुन्दर थे। उसकी काली-
काली आँखें उसके कानों के पास तक फैली हुई थीं तथा उसकी पलकें दूधकी तरह शुभ्र

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२५
विष्टरत्ननखः पट्टनिवसनः कृशाकृशोदरोरःस्थलः कृतहस्ततया रिपुकुलमि-
षुवर्षेणाभिवर्षन्पादाङ्गुष्ठनिष्ठुरावघृष्टमूलेन प्रजविना गजेन संनिकृष्य पूर्वो-
पदेशप्रत्ययाद् 'अयमेव स देवराजवाहनः' इति प्राञ्जलिः प्रणम्यापहा-
रवर्मणि निविष्टदृष्टिराचष्ट—'त्वदादिष्टेन मार्गेण संनिपातितमेतदङ्गराज-
साहाय्यदानायोपस्थितं राजकम् । अरिबलं च विहितविध्वस्तं स्त्रीबालहा-
र्यशस्त्रं वर्तते । किमन्यत्कृत्यम्' इति ।
( २४ ) दृष्टस्तु व्याजहारापहारवर्मा—'देव, दृष्टिदानेनानुगृह्यतामय-
र्णविश्रान्ते, दुग्धवत् क्षीरवद्धवले शुभ्रे, स्निग्धे नीले नीलवर्णे लोचने नयने यस्यासौ ।
कटितटे कटिदेशे निविष्टो रत्ननखः रत्नयुक्तच्छुरिका यस्य सः । पट्टं दुकूलं निव-
सनं वासो यस्य सः । कृशं चाकृशं चेति कृशाकृशे उदरं च उरःस्थलं चेति उद-
रोरःस्थले यस्येति विग्रहः । कृशोदरः, अकृशोरःस्थलश्चेत्यर्थः । एतत्सर्वं कश्चि-
दित्यस्य विशेषणम् । कृतहस्ततया शिक्षिततया । इषुवर्षेण बाणवृष्ट्या । पादा-
ङ्गुष्ठाभ्यां निष्ठुरमतिकर्कशं यथा तथा अवघृष्टं घर्षितं कर्णमूलं यस्य तेन । प्रजविना
वेगवता । द्वे गजेनेत्यस्य विशेषणे । संनिकृष्य समीपमागत्य । पूर्वोपदेशप्रत्ययात्
प्रागुक्तपरिचयज्ञानात् । निविष्टदृष्टिर्दत्तनेत्रः । आचष्ट अकथयत् । त्वया अपहार-
वर्मणेत्यर्थः, आदिष्टेन कथितेन । मार्गेण पथा । संनिपातितम् आनीतम् । राजकं
राजसमूहः । विहितविध्वस्तं कृतध्वंसम् । स्त्रीभिर्बालैश्च हार्यं धार्यं शस्त्रं यत्र तत् ।
स्त्रियो बालाश्च अवशिष्टा अन्ये सर्वे मृता इति भावः । कृत्यं करणीयम् ।
( २४ ) व्याजहार उवाच । आज्ञाकरः सेवकः । सोऽपि धनमित्रोऽपीत्यर्थः ।
और भव्य थीं । उसकी कमरमें मणिमण्डित वघनखा लटक रहा था । वस्त्र उसके सभी
रेशमी थे । उसका उदर भाग कृश तथा वक्षःस्थल चौड़ा था । अपने फुर्तीले हाथोंसे वह
शत्रुओं पर लगातार बाण-वृष्टि कर रहा था । अपने पैरके अंगूठेको निर्दयताके साथ दबाते
हुए एवं अपने हाथीको शीघ्रताके साथ चलाकर वह बातकी बातमें राजवाहनके सामने
आकर खड़ा हो गया तथा पूर्वपरिचयानुसार परिचित होकर बोला- 'ये ही हमारे स्वामी
राजवाहन हैं।' इसके पश्चात् उसने हाथ जोड़कर प्रणाम किया तथा उनकी ओर आदरपूर्ण
दृष्टि डालकर देखते हुए कहा-'मै आपके बताये मार्गसे अंगराजकी सहायताके लिए
राजाओं की यह विस्तीर्ण सेना लेकर आ गया हूँ । देखिये, इस सैन्यने शत्रु की सेना छिन्न-
भिन्न कर दी । अब वे इतने शिथिल पड़ गये हैं कि छोटे-छोटे बालक तथा स्त्रियां भी उनके
अस्त्र-शस्त्र छीन सकती हैं । इतना कार्य तो मैं कर चुका हूँ-अब क्या कार्य करना है?'
( २४ ) अपहारवर्मा उसे देखकर प्रसन्न होकर बोला-'स्वामिन् ! इस आज्ञाकारी