दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
३० दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
३० दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां
निश्चित्य सामदानाभ्यां तामनुनीयापहारवर्मेत्याख्याय देव्यै 'वर्धय' इति
समर्पितवान् ।
(६६) कदाचिद्वामदेवशिष्यः सोमदेवशर्मा नाम कंचिदेकं बालकं
राज्ञः पुरो निक्षिप्याभाषत - 'देव ! रामतीर्थे स्नात्वा प्रत्यागच्छता मया
काननावनी वनितया कयापि धार्यमाणमेनमुज्ज्वलाकारं कुमारं विलोक्य
सादरमभाणि- 'स्थविरे ! का त्वम् ? एतस्मिन्नटवीमध्ये बालकमुद्वहन्ती
किमर्थमायासेन भ्रमसि' इति ।
(६७) वृद्धयाऽप्यभाषि-'मुनिवर ! कालयवनाम्नि द्वीपे कालगुप्तो
नाम धनाढ्यो वैश्यवरः कश्चिदस्ति । तन्नन्दिनीं नयनानन्दकारिणीं सुवृत्तां
नामैतस्माद्वीपादागतो मगधनाथमन्त्रिसंभवो रत्नोद्भवो नाम रमणीय-
वादेन दानेन चोपायभूतेन । तां शबरीम् । अनुनीय सन्तोष्य । अपहारवर्मेत्याख्याय
अपहारवर्मेति नाम कृत्वा । वर्धय पालय ।
(६६) राज्ञो राजहंसस्य । निक्षिप्य संस्थाप्य । काननावनी आरण्यप्रदेशे ।
स्थविरे वृद्धे सम्बोधनमेतत् । 'प्रवयाः स्थविरो वृद्धो जीनो जीर्ण' इत्यमरः । अटवी-
मध्येऽरण्यमध्ये । उद्वहन्ती धारयन्ती । आयासेन क्लेशेन ।
(६७) कालयवननाम्नि कालयवनाख्ये । धनाढयो धनसमृद्धः । तन्नन्दिनीं
तद्दुहितरम् । मगधनाथस्य मगधाधिपस्य मन्त्रिणोऽमात्यात् सम्भव उत्पत्तिर्यस्य
सः । तत्पुत्र इत्यर्थः । रमणीयानामुत्कृष्टानां गुणानां सौन्दर्यादीनामालयो निलय
दूसरा बालक यही है ऐसा निश्चय कर लिया। फिर समझा बुझाकर तथा कुछ द्रव्यादि देकर
उस भीलिनीसे वह बालक ले लिया तथा उसका नाम अपहारवर्मा धर दिया और
महिषीको सहेजकर कह दिया - 'हे देवि ! इसे पालो' ।
(६६) एक दिन वामदेव मुनिके शिष्य सोमदेवशर्माने एक बालक को राजाके समक्ष धर
कर निवेदन किया- हे देव ! मैं रामतीर्थमें स्नानार्थ गया था। वहाँसे लौटते समय मुझे
मार्गमें - वनदेशमें - एक वृद्धा इस सुन्दर बालकको लिए मिली। मैंने उनसे पूछा- 'हे
वृद्धे ! तुम कौन हो ! क्यों इस निर्जन वनमें अकेली आयासके साथ बालक लिये घूमती हो ?'
(६७) वृद्धाने उत्तर देते हुए कहा - 'हे मुनिवर ! कालयवन नामक एक महाद्वीप है ।
उसमें कालगुप्त नामक एक धनिक वैश्य रहता है। उसकी नयनाभिरामा सुवृत्ता नामकी
पुत्रीसे इस द्वीपसे गये हुए मगधराजके मन्त्रिपुत्र रत्नोद्भवने परिणय किया। वह रत्नोद्भव
अति सुन्दर अर्थात् रमणीयता का कोष था तथा सम्पूर्ण पृथ्वीतलपर पर्यटन कर चुका था
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ३१
गुणालयो भ्रान्तभूवलयो मनोहारी व्यवहार्थुपयम्य सुवस्तुसंपदा श्वशुरेण
संमानितोऽभूत् कालक्रमेण नताङ्गी गर्भिणी जाता ।
( ६८ ) ततः सोदरविलोकनकौतूहलेन रत्नोद्भवः कथंचिच्छ्वशुरमनु-
नीय चपललोचनया सह प्रवहणमारुह्य पुष्पपुरमभिप्रतस्थे । कल्लोलमा-
लिकाभिहतः पोतः समुद्राम्भस्यमज्जत् ।
( ६६ ) गर्भभरालसां तां ललनां धात्रीभावेन कल्पिताहं कराभ्यामु-
द्वहन्ती फलकमेकमधिरुह्य दैवगत्या तीरभूमिमगमम् । सुहृज्जनपरिवृतो रत्नो-
द्भवस्तत्र निमग्नो वा केनोपायेन तीरमगमद्वा न जानामि । क्लेशस्य परां
काष्ठामधिगता सुवृत्तास्मिन्नटवीमध्येऽद्य सुतमसूत । प्रसववेदनया विचेत-
ना सा प्रच्छायशीतले तरुतले निवसति । विजने वने स्थातुमशक्यतया
आधार इति यावत् भ्रान्तं पर्यटितं भुवः पृथिव्या वलयं मण्डलं येनासौ । व्यवहारी
वाणिज्यकर्त्ता । उपयम्य विवाह्य । सुवस्तुसम्पदा शोभनद्रव्यसमृद्धया करणे तृती-
या । उत्कृष्टवस्तून्युपहारीकृत्येत्यर्थः । संमानितः सस्कृतः । नताङ्गी सुवृत्ता ।
( ६८ ) सोदराणां भ्रातृणां विलोकने दर्शने यत्कौतूहलं कौतुकं तेन । चपले चञ्च-
ले लोचने नयने यस्यास्तया । प्रवहणं नौकाम् । कल्लोलानां महातरङ्गाणां मालिके-
कया परम्परयाऽभिहतस्ताडितः । पोतो प्रवहणम् । अमज्जत् निमग्नः ।
( ६९ ) गर्भभरेण गर्भभारेणालसां जडीकृताम् । ललनां स्त्रियम् । धात्रीभावेन
धात्रीरूपेण । फलकं काष्ठखण्डम् । दैवगत्या दैवात् । सुहृज्जनैर्मित्रवर्गैः परिवृतः
परिवेष्टितः । तत्र समुद्रे । परां काष्ठां अतिशयम् । असूत प्रसूतवती । प्रसववेदनया
प्रसवकालिकपीडया । विचेतना संज्ञारहिता । प्रच्छायेन प्रचुरच्छायया शीतले शिशि-
व्यापारमें भी अतिकुशल था । श्वसुरने अतुल सम्पत्तिको देकर उसका सम्मान किया था ।
कुछ समय पश्चात् वह वैश्यपुत्री नतांगी गर्भवती हो गयी ।
( ६८ ) तब भाइयोंको देखनेके लिए उद्विग्न पुष्पोद्भवने अपने श्वसुरसे प्रार्थना की
और उनसे विदाई लेकर चपललोचना पत्नीके साथ नौकापर पुष्पपुरके लिए प्रस्थान किया ।
( ६९ ) दैववश वह नौका समुद्रकी तरंगोंसे अभिहत होकर जलमें डूब गयी । भगवत्
कृपासे धात्रीभावसे नियुक्त मैं उस वैश्यकन्याको सम्हाले हुए, जो गर्भकी पीड़ासे उस समय
अतिदुखी थी तथा अलसा रही थी, काठके एक तख्तेपर बैठकर समुद्रतटपर आ लगी ।
हम लोगोंको नहीं मालूम कि परिजनोंके साथ रत्नोद्भव डूब गये या कहीं तीरपर जा लगे ।
क्लेशकी पराकाष्ठाको प्राप्त हुई उस सुवृत्ताने इसी समय इस वनमें पुत्र उत्पन्न किया है ।
प्रसववेदनासे मूच्छित वह साध्वी सघन वृक्षकी छायामें बैठी है। निर्जन वनमें अकेले रहना
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu