दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 289, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः
(१) सोऽपि प्रणम्य विज्ञापयामास - 'देव देवस्यानवेषणाय दिक्षु
भ्रमन्नभ्रंकषस्यापि विन्ध्यपार्श्वरूढस्य वनस्पतेरधः, परिणतपतङ्गबालपल्ल-
वावतंसिते पश्चिमदिगङ्गनामुखे पल्वलाम्भस्युपस्पृश्योपास्य संध्याम्, तमः-
समीकृतेषु निम्नोन्नतेषु, गन्तुमक्षमः क्षमातले किसलयैरुपस्थाय शय्यां
शिशयिषमाणः, शिरसि कुर्वन्नञ्जलिम्, 'यास्मिन्वनस्पतौ वसति देवता
सैव मे शरणमस्तु शरारुचक्रचारभीषणायां सर्वगलश्यामशार्वरान्धकार-
(१) सम्प्रति प्रमतिनामा कुमारः स्वचरितं वर्णयति । सोऽपि प्रमतिरपि ।
अभ्रंकषस्य-गगनस्पर्शिनः? अत्युन्नतस्येति भावः । वनस्पतेर्वृक्षस्य । विन्ध्येति-
विन्ध्यस्य तदाख्यपर्वतस्य पार्श्वे पार्श्वभागे रूढस्य उत्पन्नस्य । परिणतेति-परि-
णतोऽस्तोन्मुखः पतङ्गः सूर्य एव बालपल्लवो नवकिसलयस्तेन अवतंसिते भूषिते ।
पश्चिमदिगेवाङ्गना कामिनी तस्या मुखे सायं समये इत्यर्थः । पल्वलाम्भसि-
क्षुद्रसरोजले । उपस्पृश्य-आचम्य । निम्नोन्नतेषु-उच्चावचस्थानेषु तमःसमी-
कृतेषु तमसान्धकारेण समीकृतेषु पूर्णीकृतेषु सत्सु । क्षमातले-भूतले । किस-
लयैः पल्लवैः । उपरचय्य-निर्माय । शिशयिषमाणः-शयितुमिच्छन् । अञ्जलिं
कुर्वन्-प्रणमन्नित्यर्थः । शरणं-रक्षित्री । शरारुचक्रेति-शरारुचक्रस्य हिंस्रपशु-
मण्डलस्य चारेण सञ्चरणेन भीषणा भयङ्करी तस्याम् । महाटवीविशेषणम् । पुनश्च
शार्वंगलेति-शर्वस्य शिवस्य गलः कण्ठस्तद्वत् श्यामो नीलः शर्वर्या अयमिति शार्वरो
रात्रिजनितः अन्धकारपूरस्तमःप्रवाहस्तेनाष्मातानि पूर्णानि गभीरगह्वराणि
(१) प्रमतिने प्रणाम करके विज्ञापित किया—'हे देव ! मैं आपको अन्वेषण करता
हुआ बादलोंको छूनेवाले विन्ध्यपर्वतके समीप एक अपुष्पवृक्षके नीचे जा पहुंचा । उस
समय अस्तोन्मुख सूर्य भगवान् नवीन किसलयके समान आकृतिसे पश्चिम दिशारूपी
कामिनीको भूषित कर रहे थे । (अर्थात् सायंकाल हो गया था।) वहाँ पहुँचकर मैंने
एक अल्प जलाशयमें आचमन आदि किया और सायं सन्ध्या भी की। इतनेमें अन्ध-
कारसे सभी ऊँचे और नीचे स्थान समान मालूम होने लगे । तब उस स्थानसे पृथ्वी-
तलपर अन्यत्र जाना असम्भव हो गया और मैंने वहीं पर पल्लवोंको एकत्र करके एक
शय्या रची तथा सोनेकी इच्छा करने लगा। सोनेके पूर्व मैं अपने दोनों हाथोंको शिर-
पर अञ्जलीरूपमें धरकर प्रार्थना की कि, 'जिस देवताका आवास इस वृक्षके ऊपर होवे
वही मेरी रक्षयित्री (रक्षिका) होवे । इस समय मैं यहाँ अकेला हूँ और यह महावन
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu