दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 283, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८३
नपरिहाराय महीविवरं प्रविष्टा, निष्टप्तकनकपुत्रिकेवावदातकान्तिः कन्य-
का, चन्दनलतेव मलयमारुतेन, मद्दर्शनेनोदकम्पत । तथाभूते च तस्मि-
न्नङ्गनासमाजे, कुसुमितेव काशयष्टिः, पाण्डुशिरसिजा स्थविरा काचिच्चर-
णयोर्मे निपत्य त्रासदीनमब्रवीत्—'दीयतामभयदानमस्मा अनन्यशरणाय
स्त्रीजनाय । किमसि देवकुमारो दनुजयुद्धतृष्णया रसातलं विविक्षुः ।
आज्ञापय कोऽसि कस्य हेतोरागतोऽसि' इति ।
( २५ ) सा तु मया प्रत्यवादि—'सुदत्यः, मास्म भवत्यो भैषुः । अ-
हमस्मि द्विजातिवृषात्कामपालाद्देव्यां कान्तिमत्यामुत्पन्नोऽर्थपालो नाम ।
र्तुम् । महीविवरं-पातालम् । निष्टप्तेति-निष्टप्तं गलितं यत्कनकं सुवर्णं तेन निर्मिता
पुत्तलिका । अवदातकान्तिः-गौरद्युतिः । चन्दनलतेव मलयमारुतेन-मलयवायुना
यथा चन्दनलतिका कम्पिता भवति तद्वदित्यर्थः । तथाभूते-त्रासादिना कम्पमाने ।
अङ्गनासमाजे-नारीसमुदाये कुसुमिता-सञ्जातपुष्पोद्गमा । काशयष्टिः-शरनलतिका ।
पाण्डुशिरसिजा-शुक्लकेशी । स्थविरा वृद्धा । त्रासदीनं-सभयकरुणं यथा तथा ।
अस्मे अनन्यशरणाय-नास्ति अन्यः शरणं यस्य तस्मै-त्वदेकशरणायेत्यर्थः । देव-
कुमारः-देवपुत्रः कार्त्तिकेयो वा । दनुजयुद्धतृष्णया-असुरैः सह युद्धाभिलाषेण ।
आज्ञापय-कथय । कस्य हेतोः-किमर्थम् ।
( २५ ) सा वृद्धा । मया-अर्थपालेन । प्रत्यवादि-प्रत्युक्ता । सुदत्यः शोभ-
नदन्ताः सम्बोधनमेतत् । मास्मभैषुः भयं माकार्षुः । भवत्यः यूयम् । द्विजाति-
मानो, पृथिवीके विवर ( सुराख ) में प्रविष्टा राजलक्ष्मीकी मूर्त्तिके तुल्य थी । अग्निमें
तपायी हुई सुवर्णकी पुतलीके समान उज्ज्वल कान्तिवाली थी । उपर्युक्त वेषधारिणी
रमणी हमें देख करके ऐसी काँपने लगी जैसी चन्दनकी लता मलयाचलके पवनके
झकोरोंसे काँपने लगती है । वह नारीमण्डल भी हमें देखकर उसीके समान भवान्वित हो
गया । ऐसी स्थिति होनेपर एक वृद्धाने, जिसके बाल सफेद हो गये थे और जिसकी
आकृति पुष्पित काशयष्टिके समान थी, मेरे चरणोंमें पड़कर भययुक्त होकर कहा—'हे
देव ! इन स्त्रीजनोंके केवल आप ही आश्रयदाता हैं ( अनन्यशरणवाली—हम सब हैं )
अतः आप हमें अभयदान दें । क्या आप देवपुत्र कार्त्तिकेय हैं और असुरोंको जीतनेकी
अभिलाषासे पातालमें प्रविष्ट होना चाहते हैं । आज्ञा दें, कौन हैं ? किस निमित्त यहाँ
आगमन हुआ ?'
( २५ ) मैंने ( अर्थपालने ) उत्तरमें उससे कहा—'हे सुदति ! ( सुन्दर दांतोंवाली )
वृद्धे ! आप भय न करें । मैं ब्राह्मणोंमें उत्तम कामपालके योग द्वारा कान्तिमती देवीके
१६ द० कु० उ०
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu