दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 285, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २८५
मति, कन्यकेयं कल्याणलक्षणा । तामिमां मालवेन्द्रनन्दनाय दर्पसाराय
विधिवद्वर्धयित्वा दित्सामि । बिभेमि च कान्तिमतीवृत्तान्तादारभ्य कन्य-
कानां प्रकाशावस्थापनात् । अत इयमरातिव्यसनाय कारिते महति भूमि-
गृहे कृत्रिमशैलगर्भोत्कीर्णनानामण्डपप्रेक्षागृहे प्रचुरपरिबर्हया भवत्या
संवर्ध्यताम् । अस्त्यत्र भोग्यवस्तु वर्षशतेनाप्यक्षय्यम्' इति । स तथो-
क्त्वा निजवासगृहस्य द्व्यङ्गुलभित्तावधंपाटं किष्कुविष्कम्भमुद्धृत्य तेनैव
द्वारेण स्थानमिदमस्मानवीविशत् । इह च नो वसन्तीनां द्वादशसमाः
ऋद्धिमतीति वृद्धाया नाम। कल्याणलक्षणा-शोभनावयवा । इमां कन्याम् ।
विधिवत्-यथाविधि । वर्धयित्वा-परिपाल्य । दित्सामि-दातुमिच्छामि । बिभेमि-
शङ्के। कान्तिमती वृत्तान्तादारभ्य-यदैव कान्तिमत्याः गुप्तरूपेण कामपालसंसर्गा-
त्पुत्रोत्पत्तिर्जाता तस्मादेव दिनादित्यर्थः । प्रकाशावस्थापनात्-प्रकाशं सर्वजनस-
मक्षं यदवस्थापनं संस्थापनं संरक्षणमिति यावत् तस्मात्-बिभेमीति भीत्यर्थानां
भयहेतुरिति पञ्चमी । इयं-कन्या । अरातिव्यसनाय-अरातिभ्यः शत्रुभ्यो यद् व्य-
सनं विपत् तदर्थं-तन्निवारयितुमित्यर्थः । कारिते-निर्मापिते । महति-विशाले भूमि-
गृहे-भूतलान्तर्गृहे । कृत्रिमेति-कृत्रिमो रचितो यः शैलः पर्वतस्तस्य गर्भे मध्ये
उ त्कीर्णानि विन्यस्तानि नानाविधानि मण्डपानि प्रेक्षागृहाणि नर्त्तनशाला यत्र
तस्मिन् । प्रचुरपरिवर्हया-प्रभूतपरिच्छदया । भवत्या-वृद्धयेत्यर्थः । संवर्ध्यताम्
पाल्यताम् इयं कन्यकेति शेषः । अत्र-भूमिगृहे । भोग्यवस्तु-खाद्यपरिधेयादिकम् ।
अक्षम्यं-क्षयानर्हम् । स चण्डघोषः द्व्यङ्गुलभित्तौ अङ्गुलिद्वयपरिमितकुड्ये। अर्धपादं-
पाषाणनिर्मितपिधानम् । किष्कुविष्कम्भं-वितस्तिमात्रपरिणाहम् । उद्धृत्य-उत्पाट्य ।
वृद्धाको एकान्तमें बुलाकर कहा-'हे वृद्धे ! (ऋद्धिमति !) इस पुत्रीमें सभी लक्षण
अच्छे पड़े हुए हैं। अत एव इसका यथाविधि पालन-पोषणकर मालवाधिपतिके राजकुमार
दर्पसारको इसे समर्पण करनेकी इच्छा करता हूँ। कान्तिमतीके दुर्वृत्तान्तको ज्ञात करके
(उसी कालसे) बालिकाओंको प्रकाशरूपेण बाहर रखनेमें मुझे डर लगता है। इस हेतुसे
शत्रुगणोंके भयसे मेरेद्वारा बनवाया हुआ अत्यन्त विशाल भूमिगृह (भूतलान्तर्गृह) है।
उस भूमिगृहके ऊपर एक बनावटी पर्वत है उस पर्वतको खोद करके उस गृहमें जाना
होता है वहांपर नाना प्रकारके मण्डपगृह और नाचघर देखने योग्य बने हुए हैं। वहीं
पर सपरिवार रहकर इस कुमारीका पालन आप उचित रीतिसे करें। वहाँपर भोग्य वस्तुएँ
इतनी प्रचुरमात्रामें रखी हैं कि वे सौ वर्षों तक भी प्रयोगमें लानेसे समाप्त नहीं हो सकती
हैं।' ऐसा कहकर उस राजाने अपने वासगृहसे दो अंगुलकी दूरीपर बनी एक दीवालपर से