दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
१८२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

च 'नैष न्यायो वेशकुलस्य यदातुरपदेशः । न ह्यर्थैन्र्यायार्जितैरेव पुरुषा
वेशमुपतिष्ठन्ति' इत्यसकृदतिप्रणुद्य कर्णनासाच्छेदोपक्षेपभीषिताभ्यां
दग्धबन्धकीभ्यां स एव तपस्वी तस्करत्वेनार्थपतिरग्राह्यत ।
(५०) कुपितेन च राज्ञा तस्य प्राणेषूद्यतो दण्डः । प्राञ्जलिना
धनमित्रेणैव प्रत्यषिध्यत- 'आर्य, मौर्यदत्त एष वरो वणिजाम् ईदृशेष्व-
पराधेष्वसुभिरवियोगः । यदि कुपितोऽसि हृतसर्वस्वो निर्वासनीयः पाप
एषः' इति । तन्मूला च धनमित्रस्य कीर्तिरप्रथत । अप्रीयत च भर्त्ता।

अनुयुक्ते-पृष्टे । न्यायः नियमो रीतिर्वा । वेशकुलस्य वेश्याजनस्य दातुरपदेशः
दातृनामकीर्त्तनम् । नहीति-अन्यायार्जितेनार्थेनैव प्रायो वेश्यासु आसक्ता भवन्ति
पुरुषा इति भावः । असकृत् पुनः पुनः । अतिप्रणुद्य परिहृत्य निहुत्य वा । कर्ण-
योर्नासायाश्च छेदः कर्त्तनं तस्योपक्षेपः प्रस्तावस्तेन भीषिताभ्यां तर्जिताभ्याम्।
यदि पुनर्मिथ्या कथयिष्यसि तदा कर्णनासिकच्छेदं करिष्यामीति भयं प्रदर्शितमिति
भावः । दग्धवन्धकीभ्यां भाग्यहीनगणिकाभ्यां काममञ्जरीतज्जननीभ्याम् । तपस्वी-
निर्दोषः । अग्राह्यत ग्राहितो राजेति शेषः ।
(५०) तस्य अर्थपतेः । उद्यत ऊर्द्धीकृतः । प्राणदण्डो विहित इत्यर्थः ।
प्रत्यषिध्यत निवारितः । मौर्यदत्तः-मौर्येण चन्द्रगुप्तेन नीतिशास्त्रकर्त्रा दत्तोऽर्पितः।
वणिजां वैश्यानाम् । ईदृशेषु-चौर्यादिषु । असुभिः प्राणैः । अवियोगः अवि-
च्छेदः । एतादृशेनापराधेन वैश्यानां प्राणदण्डो न कर्त्तव्य इति भावः । हृत-
सर्वस्वः गृहीतधनः । निर्वासनीयः देशान्निष्कासनीयः । तन्मूला-अर्थपतिप्राण-

चली गयीं । राजा द्वारा पूछे जानेपर (उन्होंने कहा)-'राजन् ! यह वेश्याओंका
धर्म नहीं है कि, वे दाताओंका नाम बतलावें । और यह भी बात नहीं है कि-
जो धन वेश्याओंके यहां आता है वह न्यायार्जित ही हो, (क्योंकि) प्रायः
अन्यायार्जित धनवाले पुरुष वेश्याओं पर आसक्त होते हैं और न्यायार्जित
धनवाले ही पुरुष वेश्याओंके यहां आते हों ।' ऐसे वाक्योंसे बार-बार छिपाने
पर भी जब भाग्यहीना उन वेश्याओंको कान-नाक काटनेकी धमकी दी गयी तो,
उन लोगोंने डर करके निर्दोष अर्थपतिको चोर बतलाया ।
(५०) राजाने क्रोध करके उस अर्थपतिके लिए प्राणदण्डकी आज्ञा दे दी। ऐसी
आज्ञापर धनमित्रने हाथ जोड़ करके आज्ञाका प्रतिरोध करते हुए राजासे कहा- 'हे आर्य!
नीतिशास्त्रकर्त्ता महाराज चन्द्रगुप्त मौर्यका ऐसा मत है कि, ऐसे अपराधोंके लिए वैश्योंके
प्राणोंको न लेना चाहिये । अपितु, उनका सर्वस्वहरण करके उन्हें राज्यसे निर्वासित कर
देना चाहिये।' यदि आप कुपित ही हैं, तो, इसका सर्वस्व अपहरण कर लें और इसे

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

पटच्चरच्छेदशेषोऽर्थपतिरर्थमत्तः सर्वपौरजनसमक्षं निरवास्यत । तस्यैव
द्रव्याणां तु केनचिदवयवेन सा वराकी काममञ्जरी चर्मरत्नमृगतृष्ण-
कापविद्धसर्वस्वा सानुकम्पं धनमित्राभिनोदितेन भूपेनान्वगृह्यत । धन-
मित्रश्चाहनि गुणिने कुलपालिकामुपांयस्त । तदेवं सिद्धसंकल्पो राग-
मञ्जरीगृहं हेमरत्नपूर्णमकरवम् ।
( ५१ ) अह्मिश्च पुरे लुब्धसमृद्धवर्गस्तथा मुषितो यथा कपालपाणिः
स्वैरेव धनैर्मद्विश्राणितैः समृद्धीकृतस्यार्थिवर्गस्य गृहेषु भिक्षार्थमभ्रमत् ।
न ह्यलममतिनिपुणोऽपि पुरुषो नियतिलिखितां लेखामतिक्रमितुम् । यतोऽ-
रक्षणनिमित्ता । अप्रथत-विख्याताऽभवत् । भर्त्ता स्वामी-राजेत्यर्थः । पटच्चरेति-
पटच्चरं जीर्णवस्त्रं तस्य च्छेदः खण्डः शेषोऽवशिष्टो यस्य सः । कौपीनमात्राव-
शेष इत्यर्थः । तस्यैव अर्थपतेरेव । द्रव्याणां धनानाम् । अवयवेन अंशेन । चर्म-
रत्नेति-चर्मरत्नस्य मृगतृष्णिकया मरीचिकया अपविद्धं नाशितं सर्वस्वं यया सा ।
सानुकंपं सकृपम् । धनमित्राभिनोदितेन धनमित्रप्रेरितेन । अन्वगृह्यत अनु-
गृहीता । गुणिनि प्रशस्ते अहनीत्यस्य विशेषणम् । उपायंस्त परिणीतवान् ।
सिद्धसंकल्पः सिद्धमनोरथः । अपहारवर्मेति शेषः ।
( ५१ ) लुब्धेति । लुब्धानां धूर्त्तानां समृद्धानां धनिनां वर्गः समूहः । कपाल-
पाणिः-खर्परहस्तः । स्वैरेव निजैरैव । मद्विश्राणितैर्मया दत्तैः । समृद्धीकृतस्य
पुष्टस्य धनीकृतस्येति यावत् । लुब्धानां धनान्यपहृत्य मया याचकेभ्यो दत्तानि ।
साम्प्रतं लुब्धानां धनेनैव ये समृद्धा याचकास्तेषां गृहेष्वेव ते लुब्धा भिक्षार्थं
निर्वासित कर दें । यही इसके पापका दुष्परिणाम होगा । अर्थपतिके प्राण बचानेके कारण
धनमित्रकी कीर्ति भी फैल गयी । और राजा भी धनमित्रपर प्रसन्न हो गया । कौपीनवेश
बना करके सब पुरवासियोंके सामने ही अर्थपतिको राज्य-निर्वासित करा दिया । उसी
अर्थपतिके धनका कुछ भाग उस तुच्छा काममञ्जरीको भी दिला दिया जो चर्मरत्नभस्रिका
को दुहनेकी इच्छासे अपना सर्वस्व दान कर चुकी थी । धनमित्रकी प्रेरणासे राजाने
प्रसन्नता प्रकट की । धनमित्रने शुभ दिवसमें कुलमालिकाके साथ पाणिग्रहण कर लिया ।
मैने (अपहारवर्माने) भी इस प्रकारसे सिद्धमनोरथ होने पर रागमञ्जरीके गृहको सुवर्ण,
रत्न आदिसे परिपूर्ण कर दिया ।
( ५१ ) इस नगरमें जितने भी धूर्त्त धनिक-समुदाय थे, उनके धनोंको इस रीतिसे
आहरण करा दिया । जिससे उनके पास केवल एक-एक खर्परमात्र हाथोंमें अवशिष्ट रह
गया । मेरे द्वारा वितरित किये हुए अपने ही धनको वे लोग उन याचकोंके घरपर मांगते