दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
मिषुद्वयं कोदण्डं चाक्षिप्यावधिषम् । एकश्च सपत्राकृतोऽन्यश्च निष्पत्रा-
कृतोऽपतत् । तं चैकं मृगं दत्त्वा मृगयवे, अन्यस्यापलोमत्वचः क्लोमा-
पोह्य, निष्कुलाकृत्य विकृत्यार्वङ्गि ग्रीवादीनि शूलाकृत्य दावाङ्गारेषु, तप्ते-
नामिषेण तयोरात्मनश्च क्षुधमतार्षम् । एतस्मिन्कर्मणि मत्सौष्ठवेनाति-
हृष्टं किरातम्मम्नि पृष्टवान्—'अपि जानासि माहिष्मतीवृत्तान्तम्' इति ।
असावाचष्ट—'तत्र व्याघ्रत्वचो दृतीश्च विक्रीयाद्यैवागतः किं न जानामि ।
प्रचण्डवर्मा नाम चण्डवर्मानुजो मित्रवर्मदुहितरं मञ्जुवादिनीं विलिप्सु-
रभ्येतीति तेनोत्सवोत्तरा पुरी' इति ।
अतीत्योल्लङ्घ्य । स च व्याध आपतित इत्यध्याहारेणान्वयः । अवधिषं प्राह-
रम् । सपत्राकृतो निष्पत्राकृतश्च 'सपत्रनिष्पत्रादतिव्यथने' इति डाच् । अनयोर-
र्थस्तु-सपत्रः शरो मृगस्य शरीरे प्रवेशित इति सपत्राकृतः-मृगस्य पार्श्वद्वयं-
भित्त्वा निष्पत्रः शरो वहिष्कृत इति निष्पत्राकृतः । मृगयवे व्याधाय । अपलो-
मत्वचो निर्लोमचर्मणः । अन्यस्येत्यस्य विशेषणम् । क्लोम फुफ्फुसम् । 'फेफड़ा'
इति भाषा । अपोह्य निःसार्य । निष्कुलाकृत्य निस्त्वचीकृत्य । विकृत्य विच्छिद्य ।
शूलाकृत्य शूलेन पाचयित्वा । दावाङ्गारेषु वनाग्निषु । तप्तेन उष्णेन भर्जितेन वा ।
आमिषेण मांसेन । तयोः बालवृद्धयोः । अतार्षं न्यवारयम् । मत्सौष्ठवेन मम पाट-
वेन दक्षतयेति यावत् । किरातं पूर्वागतं व्याधम् । व्याघ्रत्वचो व्याघ्रचर्माणि । दृतीः
चर्मपुटिकान् । किं न जानामीत्यस्यार्थः । सर्वमेव जानामीति विलिप्सुर्लब्धुमिच्छुः ।
उत्सवोत्तरा उत्सवभूयिष्ठा ।
दूसरे मृग के रोयें, चमड़ी तथा क्लोम ( अन्तःकरण के समीप रहने वाला पिपासा का
उत्पत्ति स्थान ) एवं अँतड़ियाँ आदि निकालकर पृथक् कर दीं और काट-छाँट दिया ।
तत्पश्चात्—उसकी जाँघें, हड्डियाँ, गला आदि सलाई की लकड़ियों में बाँधकर अरण्याग्नि
में रखकर उसके अङ्गारों पर भूना । इस प्रकार उसके पके हुए मांस द्वारा हमने उस
बालक की और नालीजङ्घ की एवं अपनी क्षुधा की निवृत्ति की । हमारे इस कौशल
पर वह बहेलिया बहुत प्रसन्न हुआ । हमने उससे पूछा- 'माहिष्मती का कुछ समाचार
जानते हो ?' उसने उत्तर दिया-'वहीं से तो बाघ के चमड़े की पिटारियों को बेचकर
लौट रहा हूँ । भला, वहाँ का वृत्त क्यों न जानूंगा । चण्डवर्मा का छोटा भाई प्रचण्डवर्मा
मित्रवर्मा की कन्या मंजुवादिनी को लेने आ रहा है । इसलिए उस नगरी में आज बड़ा
भारी महोत्सव मनाया जा रहा है ।'
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४५
(२६ अथ कर्णे जीर्णमब्रवम् 'धूर्तो मित्रवर्मा दुहितरि सम्यक्प्रतिपत्त्या
मातरं विश्वास्य तन्मुखेन प्रत्याकृष्य बालकं जिघांसति । तत्प्रतिगत्य
कुशलमस्य मद्वार्ता च देव्यै रहो निवेद्य पुनः कुमारः शार्दूलभक्षित इति
प्रकाशमाक्रोशनं कार्यम् । स दुर्मतिरन्तःप्रीतो बहिर्दुःखं दर्शयन्देवीम-
नुनेष्यति । पुनस्तया त्वन्मुखेन स वाच्यः- 'यदपेक्षया त्वन्मतमत्य-
क्रमिष सोऽपि बालः पापेन मे परलोकमगात् । अद्य तु त्वंदादेशकारि-
ण्येवाहम्' इति । स तथोक्तः प्रीति प्रतिपत्त्याभिपत्स्यति । पुनरनेन
वत्सनाभनाम्ना महाविषेण संनीय तोयं तत्र मालां मज्जयित्वा तया स
वक्षसि मुखे च हन्तव्यः । 'स एवायमसिप्रहारः पापीयसस्तव भवतु
यद्यस्मि पतिव्रता' । पुनरनेनागदेन संगमितेऽम्भसि तां मालां मज्ज-
(२९) जीर्णं वृद्धं नालीजंघमित्यर्थः । दुहितरि मंजुवादिन्याम् । सम्य-
क्प्रतिपत्त्या अनुकंपया । प्रत्याकृष्य आनीय । तत् तस्मात् कारणात् । अस्य
भास्करवर्मणः । रहो निर्जने । पुनः पश्चात् । आक्रोशनं क्रन्दनम् । त्वन्मुखेन
त्वां सम्प्रेष्येत्यर्थः । स मित्रवर्मा । अत्यक्रमिषम् अतिक्रान्तवती । प्रपिपद्य प्राप्य ।
अभिपत्स्यते अनुग्रहीष्यति देवीमिति शेषः । वत्सनाभो विषभेदः । दारदो वत्स-
नाभश्चेत्यमरः । संनीय मिश्रयित्वा । तया देव्या । स मित्रवर्मा । अगदेन ओष-
धिना । सङ्गमिते मिश्रिते । स्वदुहित्रे मंजुवादिन्यै । तस्मिन् मित्रवर्मणि । तस्यां
(२९) तत्पश्चात् हमने उस बूढ़े नालीजंघ के कान में कहा- 'वह कपटी मित्रवर्मा
अपनी कन्या मंजुवादिनी के ऊपर प्रेम दरसा तथा उसके द्वारा माता को विश्वास दिलवा
करके इस बालक को अपने समीप बुलाकर मार डालना चाहता है । अतः आप हमारा
तथा इस बालक का कुशल समाचार लेकर देवी वसुन्धरा के समीप जायँ तथा वहाँ यह कह
कर रोने लगें कि बालक को सिंह खा गया ।' इस बात पर दुराचारी मित्रवर्मा मन
में मुदित होकर ऊपरी दुःख प्रकट करता हुआ महारानी को सान्त्वना देगा । तत्पश्चात्
महारानी आपके द्वारा उस दुष्ट से यह कहला भेजे कि जिसके लिए मैंने तुम्हारी बात
नहीं मानी वह बालक ही मर गया, अब तो आप जो आज्ञा दें वही मैं करूँ । यह श्रवण
कर वह अति हर्षित हो जायगा और महादेवी वसुन्धरा के समीप आवेगा । उस समय इस
वत्सनाभ नामक महाविष को पानी में घोलकर उसमें पुष्पों की माला भिगो कर रखे रहें
तथा उस मित्रवर्मा के आते ही उसकी छाती और मुख पर बार-बार उसी माला को प्रेम
से मारें तथा कहें- 'यदि मैं पतिव्रता होऊँ तो मेरी माला की मार तुम्हारे लिए तलवार के
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu