दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

१४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
च्छेत्स्यति । प्रत्युत प्रापयिष्यत्येव यौवराज्यम् । इत्थं चायमर्थोऽर्थानु-
बन्धी । किमिति तात, नाराध्यते । यदि कुमारीपुरप्रवेशाभ्युपायं नाव-
बुध्यसे । ननु बन्धनागारभित्तेर्व्यामत्रयमन्तरालमारामप्राकारस्य
केनचित्तु हस्तवतैकागारिकेण तावतीं सुरङ्गां कारयित्वा प्रविष्टस्योपवनं
तवोपरिष्टादस्मदायत्तैव रक्षा । 'रक्ततरो हि तस्याः परिजनो न रहस्यं
भेत्स्यति' इति ।
( ६२ ) सोऽब्रवीत्—'साधु भद्रे, दर्शितम् । अस्ति कश्चित्तस्करः

मर्थः । इदं प्रयोजनम् । अर्थानुबन्धी प्रयोजनान्तरसाधकः । तातेति सप्रणयमाम-
न्त्रणम् । आराध्यते सेव्यते क्रियत इति यावत् । नावबुध्यसे न जानासि । ननु
तर्हीत्यर्थः बन्धनागारभित्तेः कारागृहकुड्यात् । व्यामत्रयं व्यामः परिमाणविशेष-
स्तस्य त्रयम् । 'व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरमित्यमरः । अन्तरालं व्य-
वधानम् । आरामप्राकारस्य-उपवनप्राचीरस्य । हस्तवता क्षिप्रकारिणा ।
ऐकागारिकेण चौरेण । 'चौरैकागारिकस्तेनदस्युतस्करमोषकाः' इत्यमरः । तावतीं
तत्प्रमाणाम् । सुरङ्गां बिलम् । उपरिष्टादग्रे-उपवनप्रवेशानन्तरमित्यर्थः । अस्म-
दायत्ता अस्मदधीना । रक्षा गुप्तिः । अनन्तरं वयमेव त्वां रक्षिष्याम इति भावः ।
रक्ततरः अतिशयेनानुरक्तः । तस्याः राजकन्यायाः । परिजनः सेवकवर्गः । रहस्यं
गोपनीयम् । भेत्स्यति प्रकाशयिष्यति ।
( ६२ ) सः कान्तकः । साधु सम्यक् । सगरसुतानां सगरराजपुत्राणाम् । ये

जायगा । प्रत्युत, आपको युवराजपदाधिकारी नियुक्त कर देंगे । इस तरहसे यह बात
राजरूपार्थसाधिका है । हे तात ! आप इसे आरम्भ क्यों नहीं करते ? यदि आप राजकुमारी
के अन्तःपुर (रनिवास) के प्रवेश का मार्ग नहीं जानते हैं तो, (सुनिये) रनिवासके
बागकी चहारदिवारी (दीवार) आपके कारागारकी दीवारसे केवल तीन हाथकी दूरी पर
है । किसी क्षिप्रकारीमें कुशल चोरसे उतने स्थानकी पृथिवीमें बिल (सुरंग) लगवाओ ।
(और) प्रवेश करो । पुनः प्रवेश पानेके बाद वहाँ अन्तःपुरकी रक्षा तो, हम लोगोंके
हाथोंमें है । (वहाँ हम लोग आपकी रक्षा कर लेंगी) । उस राजकुमारीके परिजनवर्ग
इतने अनुकूल हैं कि, वे रहस्यको कभी प्रकट न करेंगे ।
(६२) उस कान्तकने कहा—'हे कल्याणि ! आपने ठीक कहा, एक चोर सुरंग

खननकर्मणि सगरसुतानामिवान्यतमः । स चेल्लब्धः क्षणेनैतत्कर्म सा-
धयिष्यति' इति । 'कतमोऽसौ, किमिति न लभ्यते' इति मयोक्ते 'येन
तद्धनमित्रस्य चर्मरत्नं मुषितम्' इति त्वामेव निरदिक्षत् । 'यद्येवमेहि,
त्वयास्मिन्कर्मणि साधिते चित्रैरुपायैस्त्वामहं मोचयिष्यामीति शपथपूर्वं
तेनाभिसंधाय सिद्धेऽर्थे भूयोऽपि निगडयित्वा 'योऽसौ चोरः स सर्वथोप-
क्रान्तः, नतु धाष्टर्यभूमिः प्रकृष्टवैरस्तदजिनरत्नं दर्शयिष्यति' इति राज्ञे
विज्ञाप्य 'चित्रमेनं हनिष्यसि, तथा च सत्यर्थः सिद्ध्यति, रहस्यं च न

खलु यज्ञीयाश्वान्वेषणाय पृथ्वीं खनित्वा पातालं गतवन्तस्ते खननकर्मणि दक्षतमा
इति भावः । लब्धः प्राप्तः स्यादिति शेषः । मया शृगालिकया । त्वामेव भवन्तमेव ।
अपहारवर्मणमित्यर्थः । निरदिक्षत् निर्दिष्टवान् । यद्येवमेहीत्यादि न स्रवती-
त्यन्तं वाक्यं शृगालिकायाः । त्वया-चर्मरत्नचोरेणापहारवर्मणेत्यर्थः अस्मिन्
कर्मणि खननकार्ये । तेन चोरेण । अभिसन्धाय प्रतिज्ञां कृत्वा । निगडयित्वा
बद्ध्वा । उपक्रान्तः चिकित्सितः उपदेशादिना बोधितः । धाष्टर्यभूमिः धृष्टः । प्रगल्भ
इत्यर्थः । प्रकृष्टवैरः बद्धवैरः । चित्रं विचित्रेणोपायेनेत्यर्थः । एनं चोरमपहार-
वर्माणम् । तथा च सति-एवं जाते । अर्थः प्रयोजनम् । स्रवति क्षरति प्रकाशत
इति यावत् । मया शृगालिकया । सः कान्तकः । प्रतिपद्य स्वीकृत्य । मां शृगा-

लगानेमें राजा सगरके पुत्रोंके सदृश अद्वितीय है (जैसे-राजा सगरके पुत्रोंने पृथ्वी खोद
डाली थी उन्हींके समान खोदनेमें निपुण ) यदि वह मिल गया तो, यह कार्य क्षणभरमें
हो जायगा ।' 'वह कहां पर है, क्यों नहीं उसे प्राप्त करते हो ?' मेरे ऐसे कहनेपर उस
कान्तकने कहा-'जिसने धनमित्रकी उस चर्मरत्नभस्त्रिकाको चुराया है।' ऐसा कहते
हुए उसने आपको (अपहारवर्माको) निर्देश किया है। यदि ऐसा है, तो (शृगालिका
ने उससे कहा) कि, आप उससे कहें तुम्हें (अपहारवर्माको) मैं (कान्तक) अनेक
प्रकारके यत्नोंसे कारागार (जेलखाने) से मुक्त कर दूँगा, यदि तुम मेरा यह काम
(सेंध लगाना) कर दोगे। इस प्रकारसे उससे शपथपूर्वक प्रतिज्ञा करा करके कार्य
हो जाने पर उसे फिर बांध करके अंगराजसे कहना कि, 'जो चोर जेलखानेमें
है, उसे सदा उपदेश ही दिया जाता है। लेकिन, वह बड़ा प्रगल्भ है। धनमित्रसे
पूरी शत्रुता रखता है। चर्मरत्नभस्त्रिकाके विषयमें कुछ नहीं कहता है।' 'इसको विचित्र
तरहसे प्राणदण्ड दिया जाय।' ऐसा होने पर-उसके मर जानेपर-अपना काम भी
सिद्ध हो जायगा और रहस्य भी न प्रकाशित होगा। इस रीतिसे, मेरी उक्ति पर, वह
अति पुलकित हो गया और (मेरी राय) स्वीकार करके मुझे ही आपको (अपहार-