सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

२०२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
२०२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
क्रियम्, आमीलितलोचनेन्दीवरम्, अविभ्रान्तभ्रूपताकम्, उद्भिद्यमानश्रम-
जलपुलकभिन्नशिथिलचन्दनतिलकम्, आननेन्दुसंमुखालकलतां च विश्र-
ब्धप्रसुप्तामतिधवलोत्तरच्छदनिमग्नप्रायैकपार्श्वतया चिरविलसनखेदनि-
श्चलां शरदम्भोधरोत्सङ्गशायिनीमिव सौदामनीं राजकन्यामपश्यम् ।
( ६५ ) दृष्ट्वैव स्फुरदनङ्गरागश्चकितश्चोरयितव्यनिरुपहस्तयैव ताव-
तिलकक्रिया यस्मिंस्तद्यथा तथा । आमीलितेति-आमीलिते निमीलिते लोचने
इन्दीवरे नीलोत्पले इव यस्मिंस्तद्यथा तथा । अविभ्रान्तेति-अविभ्रान्ते निश्चले
भ्रुवौ पताके इव यस्मिन् तद्यथा तथा । उद्भिद्येति-उद्भिद्यमानेन निर्गच्छता
श्रमजलपुलकेन घर्मजनितरोमाञ्चेन भिन्नं मिश्रितमत एव शिथिलं कपालाद्
गलितं चन्दनतिलकं यस्मिंस्तद्यथा तथा । आननेति-आननेन्दोर्मुखचन्द्रस्य
सम्मुखे अलकाश्चूर्णकुन्तला लता इव यस्मिंस्तद्यथा तथा । अत्रालकानां कल-
ङ्कसाम्यं बोद्धव्यम् । विश्रब्धसुप्तां निःशङ्कनिद्रिताम् । अतिधवलेति-अतिधवले-
ऽतिशुभ्रे उत्तरच्छदे। आस्तरणे निमग्नप्रायः बाहुल्येन मग्नः एकः पार्श्वो यस्या-
स्तस्या भावः तया । चिरेति-चिरं दीर्घकालं विलसनेन स्फुरणेन यः खेदः श्रम-
स्तेन निश्चलां स्थिराम् । शरदिति-शरदम्भोधरस्य शारदमेघस्योत्सङ्गे क्रोडे शेते
तच्छीलाम् सौदामनीं विद्युत्म् ।
( ६५ ) स्फुरदनङ्गरागः स्फुरन् वर्धमानः अनङ्गस्य कामस्य राग आवेशो
जिसने गालोंपर रखे हुए पल्लवरूपी हाथोंसे अपने कर्णावतंसके कृत्यको प्रकट कर दिया है।
( उसके कपोल-संक्रान्त हाथ ही कर्णपल्लव थे)। जिसका उपरी कपोलप्रदेश ही मानो,
सीसा हो, उसी सीसेके तलपर प्रतिबिम्बित अनेकवर्णोंके उल्लोच वही मानो पत्र हों
उसीपर उत्पन्न पत्राकार रूपमें समूहके जो तिलकक्रिया ( ऐसी ) जिसने अपने नीले
कमलके समान नेत्र बन्द कर लिये हैं। जिसकी निश्चल भौंहें झण्डेके समान हैं। जिसके
तिलकका चन्दन घर्मजनित रोमाञ्चसे उत्पन्न पसीनेके जलसे कुछ आर्द्र होकर बहने
लगा। मुखचन्द्रके सम्मुख चूर्णकुन्तल बाल लताके समान है। अत्यन्त सफेद आस्तरणके
ऊपर एक करवटसे घोर निद्रामें सोयी है। और जो अत्यन्त विस्फुरणके परिश्रमसे
निश्चलसी दीख रही है। वह मानो, शरत्कालीन मेघके उत्संग ( गोद ) में सोयी हुई
विद्युत्के समान है। ऐसी राजकुमारीको देखा।
( ६५ ) देखते ही मैं कामदेवके रागसे विह्वल होकर चोरीकी इच्छा भूल गया और
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । २०३
चोर्यमाणहृदयः किंकर्त्तव्यतामूढः क्षणमतिष्ठम् । अतर्कयम् च-'न चेदिमां
वामलोचनामाप्नुयां न मृष्यति मां जीवितुं वसन्तबन्धुः । असंकेतितप-
रामृष्टा चेयमतिबाला व्यक्तमार्त्तस्वरेण निहन्यान्मे मनोरथम् । ततोऽहमे-
वाह्नयेय । तदियमत्र प्रतिपत्तिः' इति ।
(६६) नागदन्तलग्ननिर्या सकल्कवर्णितं फलकमादाय मणिसमुद्ग-
काद्वर्णवर्तिकामुद्धृत्य तां तथाशयानां तस्याश्च मामाबद्धाञ्जलिं चरण-
यस्य सः । चकितः सम्भ्रान्तः । चोरयितव्यनिस्पृहः चोरयितव्ये चौर्यकर्मणि
निस्पृहो निरभिलाषः । तया राजकन्यया । चोर्यमाणहृदयः अपह्रियमाणचित्तः ।
किंकर्त्तव्यतामूढः-किंकर्त्तव्यतायां साम्प्रतं किं कर्त्तव्यमिति ज्ञानशून्यः । आप्नुयां
लभेय । मृष्यति सहते । वसन्तबन्धुः मदनः । असंकेतितपरामृष्टा संकेत मकृत्वाव
स्पृष्टा । व्यक्तं प्रकाशम् । आर्त्तस्वरेण आर्त्तस्वरं कृत्वेत्यर्थः । निहन्यान्नाशयेत्-
विफलीकुर्यादिति यावत् । ततः यदि मे मनोरथो नश्येत्तर्हि । आहन्येय-आहतो
भविष्यामीत्यर्थः । आङ्पूर्वकात् हन्धातोः कर्मणि विधिलिङ्युत्तमपुरुषैकवचनम् ।
आघ्रीयेति पाठो न साधीयान् अर्थप्रतीतेरभावात् । इयमत्र प्रतिपत्तिः- इदमत्र
विधेयम् ।
(६६) नागदन्तेति नागदन्तेऽवलम्बनकाष्ठे लग्नं सम्बद्धं च तत् निर्यास-
कल्केनिक्कणद्रव्यक्वाथेन वर्णितं रञ्जितं चेति कर्मधारयः । फलकं काष्ठपट्टिकाम् ।
उद्धृत्य बहिष्कृत्य । तां राजकन्याम् । तथा पूर्वोक्तप्रकारेण । शयानां निद्रिताम् ।
सामपहारवर्माणम् । आबद्धाञ्जलि कृतनमस्कारम् । चरणलग्नं पादपतितम् ।
किंकर्त्तव्यविमूढ (ज्ञानशून्य) हो करके स्वयं ही अपने चित्तको चुराया हुआ जान
करके क्षणभर बैठ गया । मैं (अपहारवर्मा ) तर्कसे सोचने लगा- 'यदि मैं इस सुन्दर
नेत्रोंवाली स्त्रीको न पा सका तो, यह मदन मेरे जीवनको नाश कर देगा । यदि मैं विना
संकेत किये हुए इसका स्पर्श करूं तो यह चिल्ला देगी और उस कारणसे मेरे मनोरथ ही
नष्ट हो जायेंगे । तथा मनोरथोंके नष्ट होने पर मैं ही मार डाला जाऊंगा । अत एव अब
यह कर्त्तव्य है।'
(६६) वहीं खूंटीपर टंगी (लटकी) हुई रंगीन चिकनी लाहसे परिमार्जित एक
काठकी पट्टीको उतार लिया और जड़ाऊं कलमदानसे कलमको निकाल करके (उसी
पट्टीपर ) मैंने उस राजपुत्रीका (उसी स्वप्नावस्थाका ) ज्योंका त्यों चित्र खींचा और
अपनेको उसके पैरोंके नीचे हाथ जोड़े हुए खींचा तथा वहीं पर आर्यावृत्त भी लिख
१४ द० कु० उ०

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu