दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०१
( ११) अतीतायां तु यामिन्यां देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य श्रावस्त्यामु-
त्सवसमाजमनुभूय बन्धुजनं च स्थानस्थानेभ्यः सन्निपातितमभिसमीक्ष्य
मुक्तशापा पत्युः पार्श्वमभिसरामीति प्रस्थितायामेव मयि, त्वमत्राभ्युपेत्य
'प्रतिपन्नोऽस्मि शरणमिहत्यां देवताम्' इति प्रसुप्तोऽसि। एवं शापदुःख-
विष्टया तु मया तदा न तत्त्वतः परिच्छिन्नो भवान् अपि तु शरणागत-
मविरलप्रमादायामस्यां महाटव्यामयुक्तं परित्यज्य गन्तुमिति मया त्वमपि
स्वपन्नेवास्मि नीतः । प्रत्यासन्ने च तस्मिन्देवगृहे पुनरचिन्तयम्—'कथ-
मिह तरुणेनानेन सह समाजं गमिष्यामि' इति ।
(११) अतीतायां यामिन्यां=पूर्वदिवसीयरात्रौ । श्रावस्त्यां तदाख्यनगर्याम् ।
उत्सवसमाजं-उत्सवगोष्ठीम् । अनुभूय-उपभुज्य । बन्धुजनं-मदीयसुहृद्वर्गम् ।
स्थानस्थानेभ्यः=विभिन्नप्रदेशेभ्यः । संनिपातितं समागतम् । अभिसमीक्ष्य दृष्ट्वा ।
मुक्तशापा-विगतशापा । पत्युः-कामपालस्य । अभिसरामि गच्छामि । प्रस्थितायां
चलितायाम् । त्वं-प्रमतिः । अत्राटव्याम् । शापदुःखेन आविष्टया-विह्वलया ।
तदा तस्मिन् काले तत्त्वतो याथार्थ्येन भवांस्त्वं न परिच्छिन्नः ज्ञातः । अपितु-
किन्तु । शरणागतं शरणापन्नं त्वामिति शेषः । अविरलप्रमादायां-निरन्तरविपत्स-
ङ्कुलायाम् । अयुक्तमनुचितम् । स्वपन् निद्राण एव मया नीतोऽसीत्यन्वयः । प्रत्या-
सन्ने-समीपवर्त्तिनि । तस्मिन् पूर्वोक्ते । देवगृहे देवमन्दिरे । तरुणेन युवकेन ।
समाजमुत्सवसभाम् ।
कहकर उस प्रतिकृतिने मेरे शरीरमें प्रवेश कर लिया और उससे आविष्ट एक वर्षको
मैंने एक हजार बरसोंके समान व्यतीत किया ।
(११) गत रात्रिमें श्रावस्ती नामक नगरीमें देवदेव त्र्यम्बक महादेवजीके मन्दिरमें
महोत्सव हो रहा था। वहांपर उत्सवको देखने विभिन्न प्रदेशोंसे आये हुए बन्धुवर्गोंके
समुदायको ज्ञात करके मैं भी शापरहित होकर पतिदेव कामपालके समीप जानेकी
इच्छा कर रही थी। इतनेमें ही आपने (प्रमतिने) इस वनमें आकर यहांकी
निवासिनी देवीके प्रति शरणार्थी होनेकी प्रार्थना की और प्रार्थनान्तर आप सो भी
गये। यद्यपि शापके दुःखोंसे विह्वला मैं आपको ठीक-ठीक पहिचान तो न सकी किन्तु
शरणार्थीजनको भयावने जङ्गलमें अकेले छोड़ कर जाना मैंने अयुक्त समझा। अतः मैं
आपको निद्रावस्थामें ही उठा कर यहांसे ले गयी। उन त्र्यम्बक भगवान्के मन्दिरके
पास जाकर सोचने लगी। मैं इस युवकके साथ इस उत्सवगोष्ठीमें कैसे जाऊँगी ।'
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
३०२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
३०२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
( १२ ) अथ राज्ञः श्रावस्तीश्वरस्य यथार्थनाम्नो धर्मवर्धनस्य कन्यां
नवमालिकां घर्मकालसुभगे कन्यापुरविमानहर्म्यतले विशालकोमलतलं
शय्यातलमधिशयानां यदृच्छयोपलभ्य 'दिष्ट्येयं सुप्ता, परिजनश्च गाढ-
निद्रः । शेतामयमात्र मुहूर्तमात्रं ब्राह्मणकुमारो यावत्कृतकृत्या निवर्तेय'
इति त्वां तत्र शाययित्वा तमुद्देशमगमम् । दृष्ट्वा चोत्सवश्रियम्, निविश्य
च स्वजनदर्शनसुखमभिवाद्य च त्रिभुवनेश्वरमात्मालीकप्रत्याकलनोपारू-
ढसाध्वसं च नमस्कृत्य भक्तिप्रणतहृदया भगवतीमम्बिकाम्, तया गिरि-
दुहित्रा देव्या सस्मितम् 'अयि भद्रे, मा भैषीः । भवेदानीं भर्तृपार्श्वगा-
मिनी । गतस्ते शापः' इत्यनुगृहीता सद्य एव प्रत्यापन्नमहिमा प्रतिनिवृत्त्य
( १२ ) यथार्थनाम्नः-सार्थकनामवतः । घर्मकालसुभगे-ग्रीष्मसमयमनोरमे ।
कन्यापुरे यद् विमानं सप्ततलगृहं तस्य हर्म्यतले कुट्टिमे । यदृच्छया-दैवयोगेन ।
उपलभ्य प्राप्य । दिष्ट्या भाग्येन । इयं नवमालिका । परिजनः सहचरीवर्गः ।
गाढा सान्द्रा निद्रा यस्य सः । शेतां शयनं करोतु । शयनार्थकशीधातोर्लोटि रूपम् ।
अयं तरुणः प्रमतिरिति यावत् । कृतकृत्या-सम्पादितस्वकार्या अहमिति शेषः ।
तत्र कन्यान्तःपुरे । तमुद्देशं उत्सवसमाजम् । निर्विश्य-उपभुज्य । अभिवाद्य प्रण-
म्य । आत्मेति आत्मनः स्वस्यालीकमपराधः तस्य प्रत्याकलनेन ज्ञानेनोपारूढं
सञ्जातं साध्वसं लज्जा यस्मिंस्तत्तथा तथा । भक्त्या प्रणतं नम्रं हृदयं यस्याः सा
अहमिति शेषः । गिरिदुहित्रा-हिमालयकन्यया । अनुगृहीतेति क्रियायाः कर्तृपदमे-
तत् । सद्यस्तत्क्षणम् । प्रत्यापन्नमहिमा-पुनः प्राप्तदैवप्रभावा । यथावत्-तत्त्वतः ।
( १२ ) तदनन्तर दैवयोगसे मैंने श्रावस्ती नगरीके राजा यथार्थनामा महाराज
धर्मवर्धनकी पुत्री नवमालिकाको देखा । जो नवमालिका ग्रीष्मकालके लिये सुखदायी
राजभवनमें बड़ी भारी चारपायीपर प्रगाढ़ निद्रामें सो रही थी । भाग्यवशात् यह भी
सोयी हुई है और यह परिजन भी गाढ़ी नींदमें सोये हुए हैं। ऐसा विचार कर मैंने
आपको तबतकके लिये वहीं सुला दिया जबतक मैं लौट न आऊँ । अर्थात्-मैंने
सोचा-यह ब्राह्मणका बालक मुहूर्त्तमात्र यहाँपर सोवे और तबतक मैं दर्शनादिसे कृतकृत्य
होकर लौटती हूँ ।' ऐसी व्यवस्था करके-आपको सुलाकर-मैं उस मन्दिरमें गयी ।
वहां महोत्सवकी शोभा देखी और अपने परिजनोंके दर्शन-सुखका अनुभव प्राप्त किया ।
अकारण ही आत्मकृत अपराधके स्मरण होनेसे उत्पन्न लज्जाके वश होकर मैंने तीनों
लोकोंके स्वामी शिवको प्रणाम किया । फिर भक्तिसे प्रणतहृदय होकर मैंने भगवती
अम्बिकाको प्रणाम किया । ततः वे गिरिनन्दिनी देवी हँस कर बोली-'हे सौम्ये !
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०३
दृष्ट्वैव त्वां यथावदभ्यजानाम्—'कथं मत्सुत एवायं वत्सस्यार्थपालस्य
प्राणभूतः सखा प्रमतिरिति पापया मयास्मिन्नज्ञानादौदासीन्यमाचरितम्।
अपि चायमस्यामासक्तभावः। कन्या चैनं कामयते युवानम्। उभौ चेमौ
लक्षसुप्तौ त्रपया साध्वसेन वान्योन्यमात्मानं न विवृण्वाते। गन्तव्यं च
मया। कामाघ्रातयाप्यनया कन्यया रहस्यरक्षणाय न समाभाषितः सखी-
जनः परिजनो वा। नयामि तावत्कुमारम्। पुनरपीममर्थं लब्धलक्षो यथो-
पपन्नैरुपायैः साधयिष्यति' इति मत्प्रभावप्रस्वापितं भवन्तमेतदेव पत्रश-
यनं प्रत्यनैषम्।
(१३) एवमिदं वृत्तम्। एषा चाहं पितुस्ते पादमूलं प्रत्युपसर्पेयम्'
अभ्यजानाम्-ज्ञातवती । औदासीन्यं-उचितयत्नाभावः। अयं प्रमतिः । अस्या
नवमालिकायाम्। आसक्तभावः-अनुरक्तचित्तः। लप्तसुप्तौ-कपटनिद्रितौ। त्रपया-
लज्जया । साध्वसेन भयेन । विवृण्वाते प्रकाशयतः। कामाघ्रातया-मदनस्पृष्टया ।
रहस्यरक्षणाय-गोप्यसंवरणार्थम् । समाभाषितः कथितः। नयामि-इतोऽन्यत्र प्रा-
पयामि । कुमारं-प्रमतिम् । इममर्थम्-नवमालिकाप्राप्तिरूपम् । लब्धलक्षः-प्राप्ता-
वसरः। यथोपपन्नैः-युक्तियुक्तैः । मत्प्रभावप्रस्वापितं-मन्मायया निद्रापितम् । भ-
वन्तं त्वाम् । अनैषम्-नीतवती ।
(१३) एवम्-एतावत् । पितुः-पितृव्यस्य पित्रा तुल्यत्वात् कामपालस्ये-
मत डरो, अब अपने पतिके समीप जाओ। तुम्हारा शाप नष्ट हो गया।' अम्बिकाके
इस प्रसादसे तत्क्षण ही मुझे सभी बातोंका ज्ञान ठीक-ठीक होने लगा। 'अरे !
पापात्मा होनेके कारण पूर्वमें मैंने अपनी अज्ञतावश इसे नहीं पहिचाना और उदासीनता
दिखायी। यह तो मेरे लड़के अर्थपाल का प्राणके समान सखा प्रमति है। तथा यह प्रमति
इस कन्यापर आसक्त है और यह कन्या नवमालिका भी इसे चाहती है। ये दोनों
कपटनिद्रामें सो रहे हैं। लज्जा और भयसे अपने-अपने अभिप्रायोंको प्रकाशित
नहीं कर रहे हैं। मुझे जाना भी है। यद्यपि यह राजकन्या नवमालिका भी कामपीडिता
हो गयी है, परन्तु रहस्य प्रकट न हो जाय इसी कारण सखी आदि परिजनोंसे
प्रकाशित नहीं कर रही है। अब मैं राजकुमार प्रमतिको ले जाती हूँ । फिरसे इस
अर्थकी सिद्धिके लिये अर्थात् नवमालिकाको प्राप्त करनेके लिए यह राजकुमार उचित
उपायोंकी युक्तियोंसे इस राजकुमारीको प्राप्त कर लेगा। बस इस रीतिसे मैंने अपने प्रभावसे
आपको सुला करके (निद्रित करके) पुनः इस अरण्यकी पत्र-शय्यापर ला दिया।
(१३) इसी प्रकार यह वृत्त जानिये। अब मैं आपके पिता कामपालके चरणोंके
३०४ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
३०४ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां
इति प्राञ्जलि मां भूयोभूयः परिष्वज्य शिरस्युपाघ्राय कपोलयोश्चुम्बित्वा
स्नेहविह्वला गतासीत् । अहं च पञ्चबाणवश्यः श्रावस्तीमभ्यवर्तिषि ।
(१४) मार्गे च महति निगमे नैगमानां ताम्रचूडयुद्धकोलाहलो महा-
नासीत् । अहं च तत्र सन्निहितः किञ्चिदस्मेषि । सन्निधिनिषण्णस्तु मे
वृद्धविटः कोऽपि ब्राह्मणः शनकैः स्मितहेतुमपृच्छत् । अब्रुवं च—'कथ-
मिव नारिकेलजातेः प्राच्यवाटकुक्कुटस्य प्रतीच्यवाटः पुरुषैरसमीक्ष्य ब-
लाकाजातिस्ताम्रचूडो बलप्रमाणाधिकस्यैव प्रतिविसृष्टः' इति । सोऽपि
त्यर्थः । उपसर्पेयं गच्छेयम् । प्राञ्जलिं-प्रणतम् । कपोलयोर्गण्डयोः । स्नेहवि-
ह्वला-वात्सल्यरसविष्टा । पञ्चबाणवश्यः कामपरतन्त्रः । अभ्यवर्त्तिषि-तदभिमुख-
मंगच्छम् ।
(१४) मार्गे-श्रावस्त्याः पथि । निगमे वणिजां ग्रामे । 'निगमो विजये वेदे
पुरे पथि वणिक्पथे' इति कोशः । नगमानां वणिजाम् । 'नैगमो वणिजो वणिक्'
इत्यमरः । ताम्रेति-ताम्रचूडानां कुक्कुटानां युद्धेन कोलाहलः कलरवः । सन्निहितः-
समीपवर्त्ती सन् । किञ्चिदीषत् । अस्मेषि स्मितमकरवम् । सन्निधिनिषण्णः समीपो-
पविष्टः । वृद्धविटः-स्थविरधूर्त्तः । शनकैः मन्दं मन्दम् । स्मितहेतुं हासकारणम् ।
अब्रुवमहमिति शेषः । नारिकेलजातेः-नारिकेलजातीयस्य । प्राच्यवाटकुक्कुटस्य
पूर्वदेशीयकुक्कुटस्य । प्रतीच्यवाटः-पश्चिमदेशीयः असमीक्ष्य-अविचार्य । वला-
काजातिः-बलाकाजातीयः । बलप्रमाणाधिकस्य बलेन शक्त्या प्रमाणेनाकारेण चा-
धिकस्य महतः । एवमनेन प्रकारेण । प्रतिविसृष्टः-युद्धार्थं प्रहितः । सोऽपि-वृद्ध-
समीप जा रही हूँ। ऐसा कह कर उस महिलाने मुझे बेर-बेर आलिङ्गित किया ।
फिर मेरे शिरको सूँघकर तथा गालोंको भी चूमा एवं स्नेहसे विह्वल होकर मुझसे विदा
ले ली । मैं भी कामपीड़ित हो गया था। अतः उस कुमारी नवमालिकाकी प्राप्तिके
लिये श्रावस्तीकी ओर चल पड़ा।
(१४) श्रावस्ती नगरीके मार्गमें एक जगह वणिकोंकी एक विशाल बस्ती थी ;
वहांपर वे सब एकत्र होकर कुक्कुटोंका (मुर्गोंका) युद्ध करा रहे थे । जिस कारण
अत्यन्त कलरव मचा हुआ था। मैं भी वहां गया और उस युद्धको देखकर कुछ
मुस्कुराने लगा । मेरे समीप बैठे हुए एक वृद्ध धूर्त्तने हँसनेका कारण धीरेसे पूछा।
मैंने उत्तर दिया कि पूर्वदेशीय नारिकेल जातिके कुक्कुटके साथ पश्चिमदेशीय बलाका
जातिके कुक्कुटका युद्ध कराना पुरुषोंकी अज्ञतामात्र है । क्योंकि इस पश्चिमदेशीय
कुक्कुटको पूर्वोंकी अपेक्षा बल अधिक होता है और आकार भी इसका बड़ा होता है
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०५
तज्ज्ञः 'किमज्ञैरेभिर्व्युत्पादितैः । तूष्णीमास्व' इत्युपहस्तिकायास्ताम्बूलं
कर्पूरसहितमुद्धृत्य मह्यं दत्त्वा चित्राः कथाः कथयन्क्षणमतिष्ठत् । प्रायु-
ध्यत चातिसंरब्धमनुप्रहारप्रवृत्तस्वपक्षमुक्तकण्ठीरवरवं विहङ्गमद्वयम् ।
जितश्चासौ प्रतीचयवाटकुक्कुटः ।
( १५) सोऽपि विटः स्ववाटकुक्कुटविजयहृष्टः, मयि वयोविरुद्धं
सख्यमुपेत्य तदहरेव स्वगृहे स्नानभोजनादि कारयित्वोत्तरेद्युः श्रावस्तीं
प्रति यान्तं मामनुगम्य 'स्मर्तव्योऽस्मि सत्यर्थे' इति मित्रवद्विसृज्य
विटोऽपि । तज्ज्ञः-कुक्कुटविशेषज्ञः । किम्-किम्प्रयोजनम् । अज्ञैर्मूर्खैः । एभिः-
पुरुषैः । व्युत्पादितैर्विज्ञापितैः । तूष्णीम् आस्स्व-मौनमवलम्ब्य तिष्ठ । एते खलु-
पुरुषाः कुक्कुटानां जातिविभागं न जानन्ति अत एतेषु तज्ज्ञापनेन किमपि फलं न
भविष्यतीति भावः । उपहस्तिकायाः ताम्बूलाधारचर्मपेटिकायाः अत्र पञ्चमी विभ-
क्तिः । उद्धृत्य निष्कास्य । चित्रा नानाविधाः । प्रायुध्यत योद्धुमारभत । अतिसं-
रब्धं अतिक्रुद्धम् । अनुप्रहारेति-अनुप्रहारे प्रतिप्रहारे प्रवृत्ताभ्यामुद्यताभ्यां स्वप-
क्षाभ्यां निजपतत्राभ्यां मुक्तो विसृष्टः कृत इति शेषः, कण्ठीरवस्य सिंहस्येव रवो
नादो येन तदिदं विशेषणद्वयं विहङ्गमद्वयमिस्यस्य । जितः पराजितः ।
(१५) स्ववाटकुक्कुटस्य स्वदेशीयकुक्कुटस्य प्राच्यवाटस्येत्यर्थः विजयेन
हृष्टः सन्तुष्टः । मयि-प्रमतौ । वयोविरुद्धं-वयसोऽननुरूपम् । अवस्थाविसदृश-
मिति यावत् । तुल्यबलविद्ययोमैत्री प्रसिद्धा । सख्यं मैत्रीम् । उपेत्य-प्राप्य ।
तदहः-तस्मिन्नेव दिने । स्वगृहे-वृद्धस्य गृहे । उत्तरेद्युः परदिने । यान्तं गच्छन्तम् ।
तथा इसकी शिखा लाल होती है। वह वृद्ध भी उस कुक्कुट युद्धक्रियाको जानता था।
अतः उसने कहा-मौन रहिये । क्योंकि इन मूर्खोंसे विवाद करना व्यर्थ होगा। ततः
उसने अपने पानके डब्बेसे कर्पूरवासनायुक्त पान निकालकर दिये और अनेक विचित्र
वार्त्ताएं करता हुआ वह समय व्यतीत किया । परस्पर युद्ध करते हुए वे दोनों मुर्गे भी
क्रोधमें आकर अपनी चोंचोंसे तीक्ष्ण-तीक्ष्ण पञ्जोंसे लड़े । शेरकी ध्वनिको मानो
अपनी ध्वनिसे मात कर देंगे इस तरहसे पंख फैलाकर वे लड़े । अन्ततोगत्वा पश्चिम-
देशीय मुर्गेने हार खायी ।
(१५) वह वृद्ध धूर्त्त भी अपने पक्षवाले मुर्गेकी विजय होनेपर आनन्दित हुआ ?
फिर उस वृद्धने मेरे साथ अवस्था अनुकूल न होनेपर भी मित्रता कर ली [ मित्रता
बराबरीवाले की ही हुआ करती है ] और उसने उसी दिन अपने गृहपर ले जाकर
मेरा सत्कार किया तथा मुझे भोजन कराया । दूसरे दिन जब मैं श्रावस्तीपुरी जाने
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
३०६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां
प्रत्ययासीत्। अहं च गत्वा श्रावस्तीमध्वश्रान्तो बाह्योद्याने लतामण्डले
शयितोऽस्मि। हंसरवप्रबोधितश्चोत्थाय कामपि क्वणित नूपुरमुखराभ्यां
चरणाभ्यां मदन्तिकमुपसरन्तीं युवतीमद्राक्षम्।
(१६) सा त्वागत्य स्वहस्तवर्तिनि चित्रपटे लिखितं मत्सद्दशं कमपि
पुंरूपं मां च पर्यायेण निर्वर्णयन्ती सविस्मयं सवितर्कं सहर्षं च क्षणम-
वातिष्ठत। मयापि तत्र चित्रपटे मत्सादृश्यं पश्यता तद्द्दष्टिचेष्टितमनाक-
स्मिकं मन्यमानेन 'ननु सर्वसाधारणोऽयं रमणीयः पुण्यारामभूमिभागः।
अर्थे प्रयोजने सति। मित्रवत् सुहृदमिव। विसृज्य-मां परित्यज्य। प्रत्ययासीत्
प्रतिगतवान्। अहं प्रमतिः। हंसरवप्रबोधितः हंसध्वनिजागरितः। नूपुरध्वनेर्हंस-
रवसादृश्यादित्यर्थः। क्वणितेति-शब्दायमानमञ्जीरवाचालाभ्याम्। मदन्तिकं मम
समीपम्। उपसरन्तीमागच्छन्तीम्।
(१६) सा युवती । स्वहस्तवर्त्तिनि-निजकरस्थिते । लिखितं चित्रितम्।
मत्सद्दशं मदाकारम्। पुंरूपं पुरुषस्वरूपम्। पर्यायेण क्रमेण-प्राक् चित्रस्थं पुरुषं
दृष्ट्वा परतश्च मां पश्यतीत्यर्थः। निर्वर्णयन्ती साभिनिवेशं पश्यन्ती। सविस्मयं-
कथमस्य चित्रस्थस्य च तुल्येवाकृतिरिति साश्चर्यम् । सवितर्कं-कथमेताद्दशस्य
तरुणस्य कन्यान्तःपुरे प्रवेश इति तर्कसहितम्। सहर्षं सख्या मनोरथप्राप्तिरचि-
राद्भविष्यतीति सानन्दम्। तद्द्दष्टिचेष्टितं-तस्याः समागताया युवत्याः दृष्टि-
चेष्टितं मम चित्रपटस्य च दर्शनरूपमवलोकनव्यापारम्। अनाकस्मिक-न निष्का-
रणम्। सर्वसाधारणः सर्वेषां समानोपभोग्यः। पुण्यारामभूमिभागः पवित्रोद्यान-
लगा तो वह मुझे कुछ दूर तक मित्रके समान पहुंचाने आया और बोला कि जब कार्य
पड़े तब मुझे स्मरण कीजियेगा। इस तरीकेसे भले मित्रके समान मेरे साथ व्यवहार
करके वह लौट गया। मैं श्रावस्ती नगरीमें पहुँचा और पहुंचनेके पश्चात् मार्गके
परिश्रमसे थककर बाहर ही एक बगीचेमें लतामण्डपके नीचे सो गया। हंस की ध्वनिके
समान ध्वनि सुनकर मैं कुछ देरमें उठ बैठा। उठकर देखा कि एक युवती अपने
चरणोंके भूषित नूपुरको बजाती हुई मेरे समीप आ रही है।
(१६) वह तरुणी अपने हाथ में लिये हुए एक चित्रपटसे मेरी आकृतिको मिलाती
हुई और मुझे अपने समीप पा करके मेरे समीप आकर विस्मययुक्त विचार करती
हुई कुछ क्षणके लिए हर्षान्वित होकर खड़ी हो गयी। मैंने भी उस-चित्रपटमें अपने सादृश्य
चित्र (फोटो) को देखा। और उस तरुणीकी तत्काल चेष्टनक्रिया भी देखना आवश्यक
समझा। तत्पश्चात् मैंने उस बालासे कहा-'हे बाले! यह पवित्र भूमिभाग अति-
सस्मितम् 'अनुगृहीतास्मि' इति न्यषीदत् । संकथा च देशवार्त्तानुविद्धा
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०७
किमिति चिरस्थितिक्लेशोऽनुभूयते । ननूपवेष्टव्यम्' इत्यभिहिता सा
सस्मितम् 'अनुगृहीतास्मि' इति न्यषीदत् । संकथा च देशवार्त्तानुविद्धा
काचनावयोरभूत् । कथासंश्रिता च सा 'देशातिथिरसि । दृश्यन्ते च ते-
ऽध्वश्रान्तानीव गात्राणि । यदि न दोषो मद्गृहेऽद्य विश्रमितुमनुग्रहः
क्रियताम्' इत्यशंसत् ।
(१७) अहं च 'अयि मुग्धे, नैष दोषः, गुण एव' इति तदनुमार्गगामी
तद्गृहगतो राजार्हेण स्नानभोजनादिनोपचरितः, सुखं निषण्णो रहसि
पर्यपृच्छ्ये -'महाभाग, दिगन्तराणि भ्रमतः कच्चिदस्ति किञ्चिदद्भुतं
भवतोपलब्धम्' इति । ममाभवन्मनसि 'महदिदमाशास्पदम् । एषा खलु
प्रदेशः । किमिति-किमर्थं चिरस्थितिक्लेशः-दीर्घकालावस्थानायासः । अनुभूयते
त्वयेति शेषः । सा युवती । न्यषीदत्-उपाविशत् । संकथा-आलापः । देशवार्त्ता-
नुविद्धा-देशवृत्तान्तसम्बन्धिनी । आवयोः तस्या मम च । कथासंश्रिता-आलाप-
निविष्टा । सा युवती अशंसदित्यनेनान्वयः । देशातिथिः-अस्मद्देशे आगतोऽसि त्व-
मतोऽस्माकमतिथिरसि । अध्वश्रान्तानि-मार्गलङ्घनक्लान्तानि विश्रमितुमवस्थातुम् ।
( १७) अहं प्रमतिरित्यर्थः । एषः-त्वद्गृहे ममावस्थानम् । गुणः अनुकूलः तद-
नुमार्गेति-तस्याः युवत्याः पश्चाद् गच्छन् । राजार्हेण राजोचितेन । उपचरितः-स-
म्यक् संस्कृतः । पर्यपृच्छ्ये-परिपृष्टोऽहं तयेति शेषः । दिगन्तराणि-नानादेशान् ।
कच्चिदिति प्रश्नार्थकमव्ययम् । उपलब्धं-दृष्टं ज्ञातं वा । मम मनसि अभवत्-
अहमित्थमचिन्तयम् । आशास्पदं-आशाजनकम् । एषा युवती । निखिलेति-
नयनाभिराम तथा रमणीय है और सबोंके विश्रान्ति योग्य है अतः आप खड़े होनेके
कष्टको क्यों सहती हैं- यहां बैठ जाइये ।' मेरे ऐसे कथनपर उसने हंसीके साथ उत्तर
दिया- 'मैं आपकी अनुगृहीत हूँ' और वह बैठ गयी । हम दोनोंमें देश-देशान्तरोंकी तथा
देवताओंकी कथा-वार्ताएं होने लगीं । फिर उस तरुणीने मुझसे कहा- 'आप इस देशके
अतिथिरूपमें हैं। अतः यदि आपको कोई आपत्ति न होवे तो आप मेरे गृहपर चलकर
विश्राम करनेकी कृपा करें क्योंकि आपका शरीर मार्गश्रमसे परिक्लान्त दीख रहा है ।
(१७) मैंने उत्तर दिया- 'अयि मुग्धे ! आपके यहाँ चलनेमें मुझे कोई आपत्ति
नहीं दीखती अपितु, सुख ही मालूम होता है। पश्चात् मैं उसके मार्गका अनुसरण
करता हुआ उस बालाके गृहपर आ पहुँचा। उस बालाने अपने घरपर मेरा राजोचित
स्वागत किया और स्नान-भोजन आदिका सुन्दरतासे प्रबन्ध कराया । फिर आनन्दमें
उसने मुझसे एकान्तमें पूछा- 'हे महाभाग ! देश-देशान्तरोंमें पर्यटन करते हुए आपने
निखिलपरिजन्सम्बाधसंलक्षितायाः सखी राजदारिकायाः । चित्रपटे
तदुपरि विरचितसितवितानं हर्म्यतलम् , तद्गतं च प्रकामविस्तीर्णं शरद-
भ्रपटलपाण्डुरं शयनम् , तदधिशायिनी च निद्रालीढलोचना ममैवेयं
प्रतिकृतिः ।
(१८) अतो नूनमनङ्गेन सापि राजकन्या तावतीं भूमिमारोपिता ।
यस्यामसह्यमदनज्वरव्यथितोन्मादिता सती सखीनिर्वन्धपृष्टविक्रियानिमि-
त्तचातुर्येणैतद्रूपनिर्माणेनेव समर्थमुत्तरं दत्तवती । रूपसंवादाच्च संशया-
निखिलपरिजनानां सुप्तानां सम्बाधे सङ्घमध्ये संलक्षिताया मया दृष्टायाः । राजदा-
रिकायाः राजकन्यायाः । तत् पूर्वदृष्टम् । उपरीति-उपरि ऊर्ध्वदेशे विरचितं
निर्मितं सितवितानं शुभ्रोल्लोचो यस्मिन् तादृशं हर्म्यतलम् । तद्गतं हर्म्यतलस्थि-
तम् । प्रकामविस्तीर्णं-दीर्घविस्तारम् । शरदिति शारदमेघधवलम् । तस्मिन् शयने
अधिशेते इति तदधिशायिनी । निद्रालीढलोचना-निद्रामुद्रितनयना । प्रतिकृतिः
प्रतिमूर्त्तिः ।
(१८) नूनं निश्चितम् । तावर्ती-तथाविधमदनपारवश्यरूपाम् । भूमि अव-
स्थाम् । आरोपिता-नीता। यस्यां भूमौ-अवस्थायामिति यावत् । असह्येति-अस-
ह्येन सोदुमशक्येन मदनज्वरेण कामजनितसन्तापेन व्यथिता पीडिता तथा उन्मा-
दिता उन्मत्तीकृता सती । सखीभिः सहचरीभिः निर्बन्धेनाग्रहातिशययेन पृष्टमनु-
युक्तं विक्रियानिमित्तं विकारकारणं यस्याः सा । चातुर्येण कौशलेन । एतस्य रूपस्य
मत्प्रतिकृतेर्निर्माणेण रचनेन । समर्थं योग्यम् । मद्दर्शनमेव तस्या विकारकारणमा-
कौन-सी आश्चर्यकारिणी वस्तु देखी ?' यह श्रवण करके मेरे मनमें अति विस्तीर्ण आशा
बँधी कि यह बाला उन्हीं महिलाओंमें से एक है जिन्हें मैंने उस राजकुमारीके राज-
प्रासादमें (स्वप्नमें) देखा था। इस चित्रपटमें भी उसी राजकुमारीकी प्रतिकृति मेरे
साथ स्वच्छ बिछौनेके ऊपर पड़ी हुई उस विस्तीर्ण पलंगपर दिखायी गयी है। जो शरत्-
कालिक स्वच्छ मेघके समान सफेद और कोमल पलंग उस विशाल राजभवनके विस्तीर्ण
छतपर पड़ा हुआ दीख रहा है जिसपर प्रगाढ़ निद्रामें राजकुमारी सोयी हुई है ।
(१८) अत एव यह स्पष्ट प्रतीत हो रहा है कि वह राजकुमारी भी कामदेवके
द्वारा कामपीडित अवस्थाको प्राप्त हो गयी है। उसकी असह्य कामपीड़ाको जानकर
सहचरियोंने अतिशय आग्रहपूर्वक चतुरतासे उस राजकुमारीसे सब वृत्तान्त ज्ञात किया
है और उसी कुमारीके कथनानुसार उसकी सखियोंने अपने कौशलसे यह चित्रपट
तैयार किया है जिससे उसका मन बहले । इसी हेतुसे वे सखियाँ उस पुरुषके भी
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०६
दनया पृष्टो भिन्द्यामस्याः संशयं यथानुभवकथनेन' इति जातनिश्चयोऽ-
ब्रवम्—'भद्रे, देहि चित्रपटम्' इति । सा त्वर्पितवती मद्धस्ते । पुनस्तमा-
दाय तामपि व्याजसुप्तामुल्लसन्मदनरागविह्वलां वल्लभामेकत्रैवाभिलिख्य
'काचिदेवम्भूता युर्वातीदृशस्य पुंसः पार्श्वशायिन्यरण्यानीप्रसुप्तेन मयो-
पलब्धा । किलैष स्वप्नः' इत्यालपं च ।
(१९) हृष्टया तु तया विस्तरतः पृष्टः सर्वमेव वृत्तान्तमकथयम् ।
असौ च सख्या मन्निमित्तान्यवस्थान्तराण्ववर्णयत् । तदाकर्ण्य च यदि
तत्र सख्या मदनुग्रहोन्मुखं मानसम् । 'गमय कानिचिदहानि । कमपि
कन्यापुरे निराशङ्कनिवासकरणमुपायमारचय्यागमिष्यामि' इति कथञ्चि-
सीदिति भावः । रूपसंवादात्-आकारसादृश्यात् । संशयात् सन्देहमाश्रित्य ।
अनया युवत्या । भिन्द्यां निरस्येयम् । यथानुभवकथनेन-यथादृष्टस्य प्रकाशनेन ।
तं चित्रपटम् आदाय गृहीत्वाऽहमिति शेषः । तां राजकन्याम् । व्याजसुप्तां
कपटनिद्रिताम् । उल्लसदिति-उल्लसता वृद्धि गच्छता मदनरागेण वि-
ह्वलां व्याकुलाम् । वल्लभां प्रियाम् । एकत्र चित्रपटस्यैकस्मिन् स्थाने । अभि-
लिख्य चित्रित्वा । एवंभूता एतादृशी । ईदृशस्य चित्रितानुरूपस्य । अरण्यानी-
प्रसुप्तेन महाटव्यां निद्रितेन । उपलब्धा दृष्टा ज्ञाता वा । किलैष स्वप्नः-परं तु
एष स्वप्न एव भवितुमर्हतीत्यर्थः ।
(१९) तया युवत्या । विस्तरतः विस्तारेण कथयितुम् । असौ युवतिः ।
सख्याः राजकन्यायाः । मन्निमित्तानि-मद्दर्शनजनितानि । अवर्णयत् अकथयत् ।
मदनुग्रहोन्मुखं मयि अनुग्रहं कर्तुमुत्कण्ठितम् । गमय यापय । कानिचित् क्रिय-
न्ति । अहानि दिनानि । निराशङ्केति-निराशङ्कं निर्भयं निवासस्यावस्थानस्य
अन्वेषणमें व्यग्र पड़ी हुई हैं और यह चित्रपट वही हैं। मेरी आकृति मिलाकर अपने
सन्देहको दूर करना चाहती है। अतः इसकी भ्रान्ति हटा देनी चाहिए। ऐसा निश्चय
करके मैंने कहा—'हे सौम्ये ! मुझे यह चित्रपट दीजिये तो ।' उसने मेरे हाथमें वह
चित्रपट दे दिया। मैंने उस चित्रपटको लेकर उसके एकदेशमें, कपटनिद्रित और कामवाण
से व्याकुल राजकुमारीकी ठीक-ठीक प्रतिकृति लिख दी और कहा 'ऐसी आकृतिवाली
महिलाको ऐसी आकृतिवाले पुरुषके साथ सोते हुए अरण्यमें स्वप्नावस्थामें मैंने देखा था।
(१९) मेरे इस कथन पर उस चित्रपटधारिणी बालाने हर्षसे मुझसे संपूर्ण वृत्त
पूछा तो मैंने उससे सारा हाल कह सुनाया। उसने भी मेरे कारण राजकुमारीको
कामकी पीड़ासे जो क्लेश हो रहा था, उसका वर्णन कर दिया। उसको कामव्यथाको सुनकर
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
३१० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
३१० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
देनामभ्युपगमय्य गत्वा तदेव खर्वटं वृद्धविटेन समगंसि । ससम्भ्रमं
सोऽपि विश्रमय्य तथैव स्नानभोजनादि कारयित्वा रहस्यपृच्छत्-‘आर्य,
कस्य हेतोरचिरेणैव प्रत्यागतोऽसि’ ।
(२०) प्रत्यवादिषमेनम्-‘स्थान एवाहमार्येणास्मि पृष्टः । श्रूयताम् ।
अस्ति हि श्रावस्तीनाम नगरी । तस्याः पतिरपर इव धर्मपुत्रो धर्मवर्धनो
नाम राजा । तस्य दुहिता, प्रत्यादेश इव
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३१६
तच्छल्योद्धरणाक्षमश्च धन्वन्तरिसदृशस्त्वदृते नेतरोऽस्ति वैद्य इति प्रत्या-
गतोऽस्मि । तत्प्रसीद कञ्चिदुपायमाचरितुम् ।
( २१ ) अयमहं परिवर्तितस्त्रीवेषस्ते कन्या नाम भवेयम् । अनुगतश्च
मया त्वमुपगम्य धर्मासनगतं धर्मवर्धनं वक्ष्यसि—'ममेयमेकैव दुहिता ।
जातमात्रायां त्वस्यां जनन्यस्याः संस्थिता । माता च पिता च भूत्वाहमेव
व्यवर्धयम् ।
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें३१२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
३१२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
पाणिमस्या ग्राहयित्वा तस्मिन्न्यस्तभारः संन्यसिष्ये । दुरभिरक्षतया तु
दुहितॄणां मुक्तशैशवानाम् , विशेषतश्चामातृकाणाम् , इह देवं मातृपितृ-
स्थानीयं प्रजानामापन्नशरणमागतोऽस्मि ।
(२२) यदि वृद्धं ब्राह्मणमधीतिनमगतिमतिथिं च मामनुग्राह्यपक्षे
गणयत्यादिराजचरितधुर्यो देवः, सैषा भवद्भुजतरुच्छायामखण्डितचा-
रित्रा तावदध्यास्तां यावदस्याः पाणिग्राहक़मानयेयम्' इति । स एवमुक्तो
हेतुना । तं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंनियतमभिमनायमानः स्वदुहितृसन्निधौ मां वासयिष्यति । गतस्तु
भवानागामिनि मासि फाल्गुने फल्गुनीषूत्तरासु राजान्तः पुरजनस्य
तीर्थयात्रोत्सवो भविष्यति । तीर्थस्थानात्प्राच्यां दिशि गोरुतान्तरमति-
क्रम्य, वानीरवलयमध्यवर्त्तिनि कार्तिकेयगृहे करतलगतेन शुक्लाम्बरयुग-
लेन स्थास्यसि ।
(२३) स खल्वहमनभिशङ्क एवैतावन्तं कालं सहाभिविहृत्य राज-
कन्यया भूयस्तस्मिन्नुत्सवे गङ्गाम्भसि विहरन्विहारव्याकुले कन्यका-
समाजे
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें३१४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
३१४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
नृपात्मजा तु मामितस्ततोऽन्विष्यानासादयन्ती 'तया विना न भोक्ष्ये'
इति रुदन्त्येवावरोधने स्थास्यति ।
(२४) तन्मूले च महति कोलाहले, क्रन्दत्सु परिजनेषु, रुदत्सु सखी-
जनेषु, शोचत्सु पौरजनेषु, किंकर्तव्यतामूढे सामात्ये पार्थिवे, त्वमास्था-
नीमेत्य मां स्थापयित्वा वक्ष्यसि - 'देव स एष मे जमाता तवार्हति श्री-
भुजाराधनम् । अधितीश्चतुर्ष्वाम्नायेषु, गृहीती षट्स्वङ्गेषु, आन्वीक्षिकीवि-
चक्षणः, चतुःषष्टिकलागमप्रयोगचतुरः,
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३१५
इष्वसनास्त्रकर्मणि गदायुद्धे च निरुपमः, पुराणेतिहासकुशलः, कर्ता
काव्यनाटकाख्यायिकानाम्, वेत्ता सोपनिषदोऽर्थशास्त्रस्य, निर्मत्सरो
गुणेषु, विश्रम्भी सुहृत्सु, शक्लः, संविभागशीलः, श्रुतधरः, गतस्मयश्च ।
नास्य दोषमणीयांसमप्युपलभे । न च गुणेष्वविद्यमानम् । तन्मादृशस्य
ब्राह्मणमात्रस्य न लभ्य एष सम्बन्धी । दुहितरमस्मै समर्प्य वार्धकोचित-
मन्त्यमाश्रमं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें३१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
३१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
त्तश्रोत्रो मुक्तकण्ठं रुदित्वा चिरस्य बाष्पाकुण्ठकण्ठः काष्ठान्याहृत्याग्निं स-
न्धुक्ष्य राजमन्दिरद्वारे चितारोहणायोपक्रमिष्यसे । स तावदेव त्वत्पा-
दयोर्निपत्य सामात्यो नरपतिरनूनैरथैंस्त्वामुपच्छन्द्य दुहितरं मह्यं दत्त्वा
मद्योग्यतासमाराधितः समस्तमेव राज्यभारं मयि समर्पयिष्यति । सोऽय-
मभ्युपायोऽनुष्ठेयो यदि तुभ्यं रोचते' इति । सोऽपि पटुविटानामग्रणी-
रसकृदभ्यस्तकपटप्रपञ्चः पाञ्चालशर्मा
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें( २६ ) आसीच्च मम समीहितानामहीनकालसिद्धिः । अन्वभवं च
मधुकर इव नवमालिकामाई्रसुमनसम् । अस्य राज्ञः सिंहवर्मणः साहाय्य
दानं सुहृत्सङ्केतभूमिगमनमित्युभयमपेक्ष्य सर्वबलसन्दोहेन चम्पामिमा
मुपगतो दैवाद्भवद्दर्शनसुखमनुभवामि' इति ।
( २७ ) श्रुत्वैतत्प्रमतिचरितं स्मितमुकुलितमुखनलिनो विलासप्राय-
मूर्जितम् , मृदुप्रायं चेष्टितम् , इष्ट एष
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें३१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
३१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
भवान्प्रविशतु' इति मित्रगुप्तमैक्षत क्षितीशपुत्रः ।
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते प्रमतिचरितं
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
षष्ठाच्छ्वासः
( १ ) सोऽप्याचचक्षे—देव, सोऽहमपि सुहृत्साधारणभ्रमणकारणः
सुह्मेषु दामलिप्ताह्वयस्य नगरस्य बाह्योद्याने महान्तमुत्सवसमाजमालोक-
यम् । तत्र कचिदतिमुक्तकलतामण्डपे कमपि वीणावादेनात्मानं विनोदय-
न्तमुत्कण्ठितं युवानमद्राक्षम् । अप्राक्षं च—'भद्र, को नामायमुत्सवः, कि-
मर्थं वा समारब्धः, केन वा निमित्तेनोत्सवमनादृत्यैकान्ते भवानुत्कण्ठित
इव
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें३२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
३२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
वानमुष्मिन्नायतने विस्मृतविन्ध्यवासरागं वसन्त्या विन्ध्यवासिन्याः
पादमूलादपत्यद्वयम् । अनया च किलास्मै प्रतिशयिताय स्वप्ने समा-
दिष्टम्—समुत्पत्स्यते तवैकः पुत्रः, जनिष्यते चैका दुहिता । स तु तस्याः
पाणिग्राहकमनुजीविष्यति । सा तु सप्तमाद्वर्षादारभ्याऽपरिणयनात्प्र-
तिमासं कृत्तिकासु कन्दुकनृत्येन गुणवद्भर्तृलाभाय मां समाराधयतु । यं
चाभिलषेत्सामुष्मै देया । स चोत्सवः कन्दुकोत्सवनामास्तु इति ।
तुङ्गधन्वेति नाम
इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ
पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।
खाता बनाएँ या साइन इन करें