दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३१५
इष्वसनास्त्रकर्मणि गदायुद्धे च निरुपमः, पुराणेतिहासकुशलः, कर्ता
काव्यनाटकाख्यायिकानाम्, वेत्ता सोपनिषदोऽर्थशास्त्रस्य, निर्मत्सरो
गुणेषु, विश्रम्भी सुहृत्सु, शक्लः, संविभागशीलः, श्रुतधरः, गतस्मयश्च ।
नास्य दोषमणीयांसमप्युपलभे । न च गुणेष्वविद्यमानम् । तन्मादृशस्य
ब्राह्मणमात्रस्य न लभ्य एष सम्बन्धी । दुहितरमस्मै समर्प्य वार्धकोचित-
मन्त्यमाश्रमं सङ्क्रमेयम् , यदि देवः साधु मन्यते' इति ।
(२५) स इदमाकर्ण्य वैवर्ण्याक्रान्तवक्त्रः परमुपेतो वैलक्ष्यमारप्स्य-
तेऽनुनेतुमनित्यतादिसङ्कीर्तनेनात्रभवन्तं मन्त्रिभिः सह । त्वं तु तेषामद-
स्तस्य तथा अस्त्राणां वाणादीनां कर्मणि प्रयोगे निरुपमः अद्वितीयः । कर्त्ता-रच-
यिता । वेत्ता-ज्ञाता । सोपनिषदः-सरहस्यस्य । अर्थशास्त्रस्य कामन्दकीया-
दिनीतिशास्त्रस्य । निर्मत्सरः-द्वेषरहितः । विश्रम्भी-विश्वासवान् । शक्लः प्रियं-
वदः । शक्लः प्रियंवदः प्रोक्त इति हलायुधः । संविभागशीलः-धनानां यथोचित-
विनियोगपटुः-सुविवेचको वा । श्रुतधरः-श्रवणमात्रेण शास्त्रार्थधारणसमर्थः ।
गतस्मयो निरहङ्कारः । अस्य जामातुः । अणीयांसं-लेशमात्रम् । उपलभे-पश्या-
मि । गुणेषु अविद्यमानं-गुणानां मध्ये अवर्त्तमानं कमपि गुणं नोपलभे इति
योजना । तत्-तस्मात् । ब्राह्मणमात्रस्य-धनादिरहितस्य अवशिष्टब्राह्मणस्य ।
एष-एतादृशः । सम्बन्धी-जामातः । वार्धकोचितं-वृद्धकालोचितम् । अन्त्यम्-
आश्रमम्-संन्यासम् । संक्रमेयम्-आश्रयेयम् । देवः भवान् । साधु-समीचीनम् ।
(२५) स राजा । इदं-वृद्धोक्तं वचनम् । वैवर्ण्येति तस्याः कन्याया अद-
र्शननिमित्तकेनानुतापेन यद्वैवर्ण्यं मालिन्यं तेनाक्रान्तं वक्त्रं मुखं यस्यासौ । पर-
चौसठ कलाओंमें दक्ष हैं । गजरथअश्वशास्त्रज्ञ हैं । धनुर्बाणविद्या तथा गदायुद्धमें प्रवीण
हैं । पुराण और इतिहासमें विचक्षण हैं । काव्य, नाटक और आख्यायिकाओंके रचयिता
हैं । उपनिषत्सहित अर्थशास्त्रके ज्ञाता हैं । द्वेषरहित गुणज्ञ हैं । मित्रोंमें विश्वास
रखनेवाले हैं । प्रियभाषी हैं । धन के व्ययमें यथोचित स्वभाववाले हैं । श्रवणमात्रसे
शास्त्रोंके अर्थको धारण करनेवाले हैं । निरहंकारी हैं । इस जामातामें लेशमात्र भी दुर्गुण
नहीं है । ऐसा कोई भी गुण नहीं है जो इनमें वर्त्तमान न हो । सर्वगुण-सम्पन्न हैं । मेरे
ऐसे ब्राह्मणमात्रके लिये ऐसा योग्य जामाता मिलना कठिन है । अतः ऐसे योग्य वरको
मैं अपनी कन्या समर्पण करके अपने वृद्धत्वकालमें संन्यास ग्रहण करना चाहता हूँ ।
देव ! यदि आपकी अनुमति हो ।
(२५) वह राजा ऐसा सुनकर मलिनमुख होकर विलक्षणता प्रकट करेगा । फिर
२१ द० कु० उ०
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu